Sposoby interakcji klubów piłkarskich z fanami na portalach społecznościowych na przykładzie Arsenalu Londyn

Piłka nożna od dawna fascynowała tłumy. Począwszy od kibiców, gotowych oddać wiele za swój klub czy reprezentację, po badaczy, zastanawiających się nad fenomenem tego sportu. Obecnie można powiedzieć, że sport obok polityki, gospodarki czy kultury staje się ważną dziedziną życia społecznego, głównie w charakterze rozrywki, choć obecnie w wielu aspektach nastąpiła profesjonalizacja sportu jako zjawiska. Wzrastające z roku na rok zainteresowanie sportem, wpływa na jego różnorodność i wielowymiarowość. Ma to oczywiście przełożenie na najpopularniejszą zespołową dyscyplinę na świecie, czyli piłkę nożną. Czym można tłumaczyć jej fenomen? Przede wszystkim prostotą – od jej powstania do dziś obowiązują niemal te same zasady i reguły rozgrywki oraz egalitaryzmem – w piłkę może grać niemal każdy, bez względu na płeć, warunki fizyczne i materialne. To sport uniwersalny, fascynujący i poruszający miliony.

Wielowymiarowość sportu „podlega ciągłym i systematycznym zmianom, wynikającym z rozwoju cywilizacji i zmian społecznych, kulturowych, technologicznych, a także ekonomicznych” (Sznajder, 2008, s. 1). Kilkanaście lat temu piłka nożna mogła być traktowana jako rozrywka dla mas, obecnie jednak możemy obserwować znaczną jej profesjonalizację i komercjalizację. Oba te procesy są zresztą ze sobą ściśle powiązane, bowiem wyniki sportowe niosą za sobą wymierne korzyści finansowe. Najbardziej wartościowy klub na świecie – Manchester United – wyceniany jest obecnie na około 1,86 miliarda dolarów (dane pochodzą z magazynu Forbes Magazine, luty 2011 – przyp. aut.), a plasujący się na drugim miejscu Real Madryt generuje roczny zysk w kwocie 518 milionów euro (dane pochodzą z raportu sporządzanego corocznie przez firmę Deloitte: Battle R., Bull A., i in., Sports Business Group at Deloitte, Football Money League 2014, s. 3 – przyp. aut.). Odnosząc się do samych klubów sportowych, warto zaznaczyć, iż większość to już „nie tylko nazwy klubów sportowych, ale rozpoznawalne na całym świecie marki” (Andrews, 2008, s. 5).

Przemysł sportowy i finanse klubów są „napędzane” nie tylko sukcesami, ale (być może przede wszystkim) również zaangażowaniem kibiców. Zasięg największych klubów piłkarskich nie ogranicza się wyłącznie do miasta, gdzie mają siedzibę czy kraju, w którego klasie rozgrywkowej występują. Wspomniane wyżej kluby, jak Manchester United, Real Madryt, Barcelona czy Bayern Monachium mają swoich kibiców, sympatyków, fanów na całym świecie od Azji, gdzie europejska piłka bije rekordy popularności po kraje Afryki i obie Ameryki. Jednak najbliżej klubu są tylko kibice „krajowi”, którzy regularnie, a przynajmniej kilka razy w roku oglądają mecze na żywo, na stadionie, mogą podejrzeć się przygotowaniom do meczu z bliska, obejrzeć piłkarzy przygotowujących się do meczu i rozdających zaraz po spotkaniu autografy. Reszta kibiców „blisko” klubu może być tylko za pośrednictwem Internetu.

Wzrastające zainteresowanie sportem zmienia organizację i funkcjonowanie mediów. „Organizacje medialne rozwijają się i adaptują do nowych warunków (…). Tworzone są zupełnie nowe rodzaje programów, takie jak sportowe transmisje przez telefony komórkowe czy serwisy informacyjne z bieżącymi wynikami, których celem jest przyciągnięcie i utrzymanie zainteresowania telewidzów oraz słuchaczy” (Andrews, 2008, s. 6). O przyciągnięcie i zainteresowanie fanów piłki nożnej rywalizują ze sobą nie tylko organizacje medialne, ale również same kluby, co we współzawodnictwo sportowe wprowadza nowy element rywalizacji – marketingowej, PR-owej i społecznościowej. „Największe kluby sportowe posiadają dziś nie tylko własne strony internetowe, lecz także kanały telewizyjne. Tendencja ta będzie stawać się prawdopodobnie coraz bardziej powszechna w miarę otwierania się organizacji sportowych na rozwiązania komercyjne” (Andrews, 2008, s. 3) przewidywał Phil Andrews. Obecnie poza serwisem klubowym, klubową telewizją a niekiedy także prasą kluby piłkarskie istnieja także w serwisach społecznościowych, które są nowym kanałem dystrybucji treści o charakterze informacyjno-promocyjnym, marketingowym, ale również rozrywkowym. Co ważne i wpisujące się w charakterystykę sportu i „fenomenu” kibicowania, ten rodzaj komunikacji pozwala na niemal nieograniczoną interakcję z odbiorcą, wielowymiarowe angażowanie go w „życie” klubu. Social media umożliwiają także budowanie pozytywnego wizerunku klubu oraz pozwalają utożsamiać się z klubem kibicom z całego świata, poprzez poczucie, że są oni bliżej swojej ulubionej drużyny.

Powodzenie obecności klubów w social media jest uzależnione od strategii i sposobu prowadzenia profilów. „Zaktywizowanie użytkowników, czyli model Web 2.0, spowodowało, że Internet stał się jeszcze większą bazą danych, bazą informacji, w której – aby się wyróżnić – trzeba umieć do siebie przyciągnąć” (Burska i Czarnek, 2012, s. 297). Wysoki poziom standaryzacji obecności klubów w tradycyjnych mediach (oferta telewizji i klubowej prasy jest zwykle podobna), niemal identyczna oferta tzw. „fan-shopów” i wspólne dla największych klubów „zabiegi” pozyskiwania nowych kibiców (zagraniczne tournée, mecze towarzyskie, zrzeszenia fan klubów czy otwieranie akademii piłkarskich) sprawiają, że najlepszym sposobem do kreatywnego pozyskania nowych kibiców i utrzymania obecnych są dla klubu media społecznościowe, które są nowym medium promocji, rozszerzania zasięgu marki i budowania wizerunku, ale zapewniają również nieosiągalną dla innych mediów interakcję z odbiorcą. Obecnie każdy duży klub piłkarski ma swoje konta w mediach społecznościowych, gdzie gromadzą się fani i sympatycy tych zespołów. To często jedyna możliwość interakcji „z klubem”, jedyne miejsce gdzie mogą się spotkać kibice z całego świata, wymieniać się opiniami czy przeczytać informacje, które nie są publikowane w innych mediach.

1. Sposoby wykorzystania mediów społecznościowych przez kluby piłkarskie

„Dla każdego profesjonalnego klubu piłkarskiego posiadanie dużej liczby kibiców jest zawsze ważne, ale posiadanie dużej liczby kibiców, którzy są zaangażowani w życie klubu jest jeszcze bardziej wartościowe. W dzisiejszym, nowoczesnym społeczeństwie, najlepszym sposobem zaangażowania się w życie klubu, oprócz podglądania wyników, są zdecydowanie media społecznościowe.” (The Clock End, A Look Into Arsenal’s Impressive Domination of Social Media, http://www.theclockend.com/featured/arsenal-social-media#sthash.BNSobP59.dpuf – przyp. aut.).

„Fundamentem każdego profilu w mediach społecznościowych powinna być jasna i spójna strategia oraz nakreślenie celów cząstkowych i długofalowych oraz oszacowanie potrzebnych do realizacji zasobów wewnątrz i na zewnątrz” – pisał Jacek Gadzinowski (2011), były doradca zarządu KKS Lech Poznań ds. e-commerce, social media i Internetu. Spójna strategia dotyczy całej obecności klubu w Internecie i powinna obejmować serwis internetowy, „materiały video i zdjęcia, content tekstowy, e-sklep, social media w tym Facebook” (Gadzinowski, 2011).

Planowanie strategii obecności w social media powinno obejmować takie zagadnienia jak:
Cele

  • W jaki sposób ma być używany dany serwis społeczności?
  • Ma odpowiadać na potrzeby użytkowników?
  • Angażować ich?
  • Zwiększać dochody?

Ludzie

  • W jakim są wieku?
  • Jakiej narodowości?
  • Jakich kanałów najchętniej używają?
  • Z jakich funkcji korzystają?

Platforma

  • Który z kanałów społecznościowych będzie najlepiej funkcjonował?
  • Który serwis jest najpopularniejszy w danym kraju?
  • Który najszybciej się rozwija?

Sposób prowadzenia

  • Jakie treści będą najbardziej odpowiednie?
  • Które wpisują się w charakterystykę wybranego serwisu?
  • Jak mierzyć sukces danego kanału?

Wykorzystanie serwisów społecznościowych może być bardzo różne, wszystko zależy od obranej strategii i kreatywności zespołu odpowiedzialnego za prowadzenie profili i kanałów social media. Dominujące jest jednak ich wykorzystanie w obszarze: marketingu internetowego, alternatywnego kanału dystrybucji treści informacyjnych i interaktywnej rozrywki, zachowując w każdym z obszarów charakterystykę tego kanału komunikacji – dwukierunkowość, interaktywność, możliwość angażowania odbiorcy i multimedialność treści.

Od dawna ważnym elementem marketingu sportowego były działania prowadzone w Internecie. Przy obecnym rozwoju Web 2.0 i serwisów społecznościowych prowadzenie kampanii za pośrednictwem stron internetowych (klubowych portali) czy reklam wyświetlanych w popularnych serwisach sportowych są niewystarczające. Nowym i alternatywnym kanałem promocji stały się media społecznościowe, oferujące, niedostępną wcześniej, możliwość dotarcia do ogromnej rzeszy odbiorców, angażowania ich, zachęcania do ciągłej interakcji oraz umożliwiające niezwykle szybką reakcję na komunikaty zwrotne. To pozwoliło na bieżące korygowanie strategii marketingowych, dobieranie bardziej odpowiednich treści i środków oraz łatwą i szybką analizę powodzenia. Działania o charakterze promocyjnym, z wykorzystaniem platform społecznościowych „są prowadzone zarówno na rzecz poszczególnych sportowców, poprzez kluby i konkretne wydarzenia sportowe, a na rozgrywkach sportowych kończąc” (Kawik, 2013).

Piłkarskie media społecznościowe „szybko stały się dla fanów główny medium z najświeższymi informacjami na temat ich klubów, rynku transferowego, życia codziennego piłkarzy – tego co jedzą, muzyki jakiej słuchają, a nawet ich politycznych sympatii” (Walsh, 2012). Pomagają zbliżyć „klub” do społeczności fanów, która jest zarówno lokalna jak i globalna (Couzins, 2013). To właśnie za pośrednictwem kanałów społecznościowych kluby informują o aktualnych wydarzeniach, to tutaj ogłaszane są najnowsze informacje nt. transferów – za pośrednictwem Facebooka i Twittera ogłaszane są nazwiska nowych piłkarzy, prezentowane ich sylwetki, powitalne filmy. Jest to odpowiedzią na rosnące wykorzystanie serwisów społecznościowych jako źródła informacji. Ewoluujące i rozwijające się w bardzo szybkim tempie Facebook i Twitter sprawiły, że są dla wielu użytkowników jednym z ważniejszych, a czasem nawet jedynym, źródłem informacji o tym, co się dzieje ważnego na świecie. Obecnie zaledwie 17% internautów nie korzysta z serwisów społecznościowych, a wśród aktywnych użytkowników co trzeci deklaruje wzrost zainteresowania nimi. Prawie połowa respondentów traktuje serwisy społecznościowe jako źródło informacji na temat ciekawych wydarzeń. Według badania (przywoływane tutaj dane pochodzą z raportu Stan Mediów 2012, opublikowanego i zrealizowanego przez firmę The Allstate Corporation w USA – przyp. aut.) aż 60% użytkowników Internetu w Ameryce czuje się bardziej poinformowanymi dzięki portalom społecznościowym. Niemal 40% pojawiających się tam informacji uznawanych jest za unikalne. Udział mediów społecznościowych w „dostarczaniu informacji” w porównaniu z tradycyjnymi mediami jest już bardzo duży i systematycznie rośnie. Obecnie plasują się one na trzecim miejscu z 27,8%, tracąc tylko jeden punkt procentowy do gazet. Wyprzedzają już o prawie 10% radio, o którym kiedyś mówiono, że najszybciej przekazuje informacje oraz inne materiały drukowane i alternatywne źródła informacji (Marino, 2013).

Ostatnią omawianą funkcjonalnością social media jest ich wykorzystanie jako źródła interaktywnej rozrywki, przygotowywanej przez twórców treści związanych z klubem w celu angażowania licznej publiczności. „W ciągu ostatnich 12 miesięcy obserwujemy zwrot w serwisach społecznościowych z marketingu jednostronnego (broadcast marketing) na angażowanie fanów” pisał Sean Walsh (2012), ekspert w dziedzinie wykorzystania mediów społecznościowych w piłce nożnej. W istocie, osoby odpowiedzialne za prowadzenie kanałów społecznościowych na różnych platformach, wykazują się dużą kreatywnością w angażowaniu fanów i budowaniu interakcji. Począwszy od publikowania zdjęć i „zakulisowych” filmów, organizowania prostych konkursów, po wieloplatformowe quizy z udziałem piłkarzy i relacje live z meczów, kończąc na tworzeniu dedykowanych aplikacji (jak typowanie meczów) oraz gier (jak mini symulacje meczu piłkarskiego bądź konkursu rzutów karnych, które wbudowane są w serwisy społecznościowe, jak np. Facebook). Serwisy społecznościowe równie często jak źródło informacji są używane jako źródło rozrywki. Profile klubów piłkarskich wypełniane są zarówno treściami informacyjnymi, jak i rozrywkowymi. Często jednak treści te mają mieszany charakter, ich przekaz łączy informację i rozrywkę. W tym kontekście możemy mówić o zjawisku infotainmentu w piłkarskich social media, bowiem „inforozrywka”, której „istotą jest nie tylko występowanie obok siebie przekazów informacyjnych i dostarczających rozrywki, ale także ich wzajemne przenikanie się. Oparte jest to na założeniu, iż wyłącznie zaspokojenie potrzeby rozrywki i pobudzenia informacyjnego daje gwarancję wysokiej oglądalności” (Burska i Czarnek, 2012, s. 146) – w przypadku serwisów społecznościowych jest to duża ilość polubień, udostępnień, komentarzy).

Obok powyższego pojęcia infotainmentu, możemy dodać nowe, pojawiające się odniesieniu do treści publikowanych m.in. za pośrednictwem serwisów społecznościowych. Datatainment (zob też: Digital-football.com) to zbieranie ogromnej ilości danych z meczu w celu zaangażowania i aktywizacji odbiorcy. Na podobnych zasadach jak w infotainment, łączona jest tutaj funkcja informacyjna i rozrywkowa przygotowywanych materiałów. Doskonały przykład użycia danych statystycznych i udostępnienia ich w atrakcyjnej formie, stanowi dział na stronie internetowej Arsenalu – Arsenal’s Stats Zone. Publikowane są takie statystyki jak celność podań, liczba strzelonych goli, wyniki poprzednich spotkań i odnoszą się do najbliższego meczu. Ma to na celu zbudowanie przedmeczowego napięcia, stanowi element dodany do zapowiedzi. Prezentowanie przedmeczowych statystyk w mniej lub bardziej szczegółowej formie zostało już zaadoptowane przez większość klubów z europejskiej czołówki.

Nie badano do tej pory, która funkcjonalność jest dominującą na profilach klubów piłkarskich. Wydaje się, że odpowiednią strategią obecności tego typu organizacji w social media jest odpowiednie przenikanie się wszystkich wyżej wymienionych zastosowań, opartych o angażowanie i pobudzanie użytkowników. Nie może dominować tylko i wyłącznie przekaz marketingowy, nastawiony na zysk i sprzedaż, bo nie takie jest założenie mediów społecznościowych. Nie może również pojawiać się tylko i wyłącznie jednostronna informacja i zawartość podobna do tej, którą odnajdziemy w mediach tradycyjnych. Materiały tylko i wyłącznie rozrywkowe, także nie powinny w całości wypełniać kanału, profilu czy konta w serwisie społecznościowym, ponieważ trzeba wziąć pod uwagę różnorodność zgromadzonej tam publiczności, odmienne zainteresowania i treści poszukiwane przez użytkowników. Wydaje się, że umiejętnie łączone są wszystkie te funkcjonalności przez Arsenal Londyn, który to klub wybrałem do omówienia wykorzystania serwisów społecznościowych. Zanim jednak przejdę do szczegółowej analizy działalności Arsenalu w mediach społecznościowych, przedstawiam poniżej statystyki dotyczące klubów społecznościowych w social media.

2. Statystyki

Tempo wzrostu popularności serwisów społecznościowych wśród sympatyków piłki nożnej jest bardzo duże i idealnie oddaje to przykład Manchesteru United, który jest jednym z ostatnich klubów angielskiej Premier League, który zdecydował się na otworzenie konta na serwisie mikroblogowym Twitter. Kiedy 10 lipca 2013 r. na oficjalnym koncie pojawił się wpis: „New era, same spirit. The season starts here. Let’s do this. #mufc” w historii klubu otworzył się nowy rozdział i nowy kanał kontaktu z fanami. Po miesiącu od pierwszego wpisu liczba obserwujących (ang. followers) konto wynosiła już 700.000 użytkowników. Obecnie ponad 1,551 klubów piłkarskich wykorzystuje Twittera do komunikacji ze światem zewnętrznym (Walsh, 2012), a to dopiero drugi pod względem popularności serwis społecznościowy w piłce nożnej. Na pierwszym miejscu pozostaje Facebook, zarówno pod względem klubów piłkarskich tam obecnych jak i użytkowników zebranych wokół nich. Poniższe dane pochodzą z rankingu The Social League przygotowanego przez Performics (dział ZenithOptimedia) z użyciem narzędzia Social Tools, „które generuje 120 zestawień dotyczących trendów, norm i benchmarków dla działań marki w social media oraz jej konkurencji w 104 kategoriach. Obecnie Socialtools monitoruje 20 237 fanpage’y marek na Facebooku, 3143 konta na Twitterze i 2822 kanały na YouTube w 110 krajach świata” (Dane pochodzą z raportu The Social League: FC Barcelona najpopularniejszym klubem sportowym w mediach społecznościowych, Marketingnews.pl, http://www.marketing-news.pl/message.php?art=39228 – przyp. aut.), monitorując na żywo trzy wymienione platformy społecznościowe. W rankingu The Social League w pierwszej dziesiątce, ze wszystkich mierzonych dyscyplin, znajduje się aż siedem kont drużyn piłkarskich – zarówno na Facebooku jak i na Twitterze, co jest odzwierciedleniem popularności piłki nożnej na świecie. Europejskie kluby piłkarskie dominują w czołówce rankingu dzięki ogromnej liczbie fanów na całym świecie. Aż 31% fanów pięciu najpopularniejszych klubów na Facebooku: FC Barcelona, Real Madryt, Manchester United, Chelsea i AC Milan, pochodzi z Brazylii, Indii, Indonezji, Meksyku i USA, podczas gdy tylko 7% fanów mieszka Hiszpanii, Wielkiej Brytanii i Włoszech, czyli w krajach, z których wywodzą się te kluby. To kolejny dowód na to, jak media społecznościowe mogą angażować i gromadzić fanów z całego świata, nie tylko z najbliższego „otoczenia” klubu. Pierwsza w rankingu Barcelona, mająca najwięcej użytkowników na swoich kontach na Twitterze i Facebooku ma więcej facebookowych fanów w Indonezji (4,1 mln), Meksyku (3 mln), w USA i Brazylii (po 1,9 mln) niż we własnym kraju (1,7 mln jej fanów to Hiszpanie). Jest tak przede wszystkim z uwagi na wielkość rynków – użytkownicy Facebooka w Meksyku, USA i Brazylii stanowią 27,8% całej facebookowej populacji i 16,1% fanów FC Barcelony. Natomiast użytkownicy Facebooka z Indonezji stanowią 9,3% fanów FC Barcelona i 4,9% populacji użytkowników Facebooka. Kibice z Indonezji zostali docenieni przez klub w wyjątkowy sposób – specjalnie dla nich utworzono oficjalny serwis internetowy w lokalnym języku. Na pierwszą pozycję klubu złożyła się duża i kreatywna aktywność klubu w social media oraz wielość unikalnych treści tam publikowanych. Posty na Facebooku pojawiają się średnio 7 razy dziennie, każde ważne wydarzenie jest tam aktualizowane, pojawiają się informacje o meczach, piłkarzach, wyniki spotkań, a także tworzone są unikalne aplikacje i publikowane materiały „na wyłączność”.

Kluby wciąż rozwijają swoją obecność w mediach społecznościowych, kierując przekaz do kibiców z całego śwata, ale również do tych, którzy aktualnie znajdują się na stadionie. User generated content, czyli treści tworzone przez użytkowników, mają jeszcze wzbogacić przekaz, który dystrybuowany jest kanałem społecznościowym. W tym celu generuje się odpowiednie #hashtagi, czyli słowa kluczowe, mające zbierać strumień wiadomości i skupiać go wokół proponowanych tematów. Obserwujemy obecnie, szczególnie w lidze angielskiej, zintensyfikowane przenikanie się kanałów społecznościowych w trakcie dnia meczu danej drużyny. Hashtagi pojawiają się wtedy na elektronicznych bandach wokół stadionu, na którym udostępniane jest bezpłatne łącze internetowe WiFi, dzięki czemu kibice z trybun mogą komentować wszystko to, co się dzieje na stadionie. Za pośrednictwem mediów społecznościowych w Internecie, łączą się ze sobą kibice oglądający mecz na żywo i ci, znajdujący się setki kilometrów od stadionu, wymieniają opiniami, komentarzami i wspólnie biorą udział w dyskusjach kierowanych przez moderatorów serwisów społecznościowych klubu.

Poprzez odpowiednio zrealizowany plan obecności w social media i taki sposób komunikacji umożliwiają bezpośredni kontakt z fanami w środowisku, gdzie chętnie i często przebywają (najbardziej aktywny kanał komunikacji w przeliczeniu per tysiąc osób), możliwość reagowania na istotne wydarzenia (sprzedaż biletów, postawa piłkarzy, atmosfera na trybunach), zwiększenie sprzedaży w sklepach internetowych, budowa mocnej więzi z kibicami – „przedłużanie” atmosfery ze stadionu na cały świat, zbliżanie kibiców do klubu (Gadzinowski, 2011). Media społecznościowe pozwalają na wielowątkową komunikację z fanami, zwiększanie popularności klubowych portali i sklepów internetowych (integracja i przenikanie się obu platform) oraz dostarczają fanom rozrywki i inforozrywki.

Większość z omawianych wyżej zastosowań i funkcjonalności wykorzystywanych jest przez Arsenal Londyn. W poniższym punkcie omawiam istnienie tego klubu na platformach społecznościowych, a następnie analizuję wykorzystanie profilu klubowy na Twitterze.

3. Studium przypadku: Arsenal w mediach społecznościowych

Arsenal Londn to jeden z najpopularniejszych i najbardziej lubianych klubów na świecie. Jest jedną z najbardziej utytułowanych angielskich drużyn, zdobywając trzynastokrotnie mistrzostwo Anglii i dziesięciokrotnie puchar tego kraju. Wybór ligi angielskiej jest zresztą nieprzypadkowy – „Sektor sportowy jest najszybciej rozwijającym się sektorem mediów w Wielkiej Brytanii, podobnie jak w większości innych krajów anglojęzycznych” (Andrews, 2008, s. 1). Pozasportowe atuty Arsenalu to doskonała polityka finansowa i wzorowo prowadzony marketing. „Kanonierzy”, bo tak określa się ten klub, są nazywani „nowoczesnym superklubem” (Fynn, Whitcher, 2013), który imponuje infrastrukturą, sposobem zarządzania i liczbą kibiców. Profil Arsenalu na Facebooku jest trzecim najpopularniejszym w Anglii w kategorii klubów piłkarskich (Bailey, 2013). Jeszcze lepiej jest w przypadku konta @Arsenal, które ma najwięcej followersów ze wszystkich angielskich klubów i jako pierwsze przekroczyło liczbę 2 milionów obserwujących. Jak wyliczył branżowy FC Business Magazine (Fcbusinessmagazine.uk, dostęp: 23.05.2014 – przyp. aut.) konto londyńskiego klubu odnotowuje stały miesięczny wzrost liczby obserwujących na poziomie 6%. Charles Allen, manager marketingu Arsenalu Londyn, powiedział kiedyś w wywiadzie dla Financial Times, jak ważną rolę odgrywają media społecznościowe w strategii członkowskiej klubu: „przenosimy całą naszą strategię członkowską poza Wielką Brytanię. Media społecznościowe są jedynym sposobem przyciągnięcia milionów osób na Emirates w trakcie meczów” (Za: WG, Social media key as Arsenal refocuses membership strategy, FootballEconomy.com, dostęp: 23.05.2014 – przyp. aut.). W raporcie Deloitte Football Money League 2014 Arsenal znajduje się na 6 miejscu spośród wszystkich analizowanych europejskich klubów w kategorii aktywności w mediach społecznościowych. Jest przy okazji 4 angielskim klubem znajdującym się w pierwszej dziesiątce (co jest niejako odzwierciedleniem sezonu 2013/2014 angielskiej najwyższej klasy rozgrywkowej). Arsenal mimo, iż od 11 lat nie zdobył żadnego trofeum (http://www.sincearsenallastwonatrophy.co.uk/), nadal znajduje się w czołówce najpopularniejszych klubów na świecie. Niezwykle ważną rolę w utrzymaniu tej pozycji wydają się odgrywać serwisy społecznościowe, dlatego właśnie wybór analizowanego klubu padł na Arsenal (którego kanały społecznościowe i aktualne informacje autor śledzi na bieżąco).

Nowe technologie klub wykorzystuje także w trakcie meczów: meczowe prospekty, rozdawane zazwyczaj w formie elektronicznej kibice mogą także pobrać na swoje tablety w trakcie spotkań (ich sprzedaż to już połowa średniej sprzedaży drukowanych odpowiedników). Arsenal stara się angażować i aktywizować swoich fanów na wielu platformach, w wielu językach, ale przede wszystkim za pomocą jednego medium – Internetu. Arsenal wyrasta na pioniera w sposobach angażowania swoich fanów nie tylko wśród klubów piłkarskich, ale i klubów sportowych w ogóle. Strategia klubu i zaplanowanie obecności w mediach społecznościowych to jedno, drugie to obecność kluczowych osób w zespole w tychże mediach. W tej dziedzinie Arsenal również przoduje – większość zawodników w zespole posiada konta na Twitterze, Facebooku i innych portalach społecznościowych, i jest na nich aktywna. Ponadto klub organizuje specjalne sesje i spotkania zawodników z kibicami przy użyciu narzędzi oferowanych przez social media. Oficjalne konta klubu prowadzone są m.in. na Facebooku, Twitterze, Google+, Instagramie, Pinterest i Vine, gromadząc łącznie ponad 20 milionów osób.

Każdy z wymienionych serwisów ma inne funkcjonalności, a każde z kont jest prowadzone w inny sposób, z różnymi założeniami i celami. Facebook, gromadzący najwięcej fanów, jest miejscem, gdzie publikowane są najświeższe wiadomości dotyczące klubu, zapowiedzi i podsumowania meczów czy multimedia jak galerie zdjęć i filmy wideo, rozwijająca się wciąż platforma Google+ jest dla Arsenalu miejscem do wstawiania pomeczowych raportów i sprawozdań z konferencji, na Instagramie wstawiane są zdjęcia z szatni, z treningów, z codziennego życia klubu, a konta na Pinterest i Vine, mimo, że założone najpóźniej rozwijają się bardzo dynamicznie, dzięki częstym aktualizacjom klubowego profilu. Arsenal wykorzystuje także społecznościową platformę YouTube, do publikowania przygotowywanych przez ekipę filmów, wywiadów z piłkarzami czy filmowych podsumowań zagranicznych tournée. Jednym z najpopularniejszych filmów tam opublikowanych jest wideo z tournée po Chinach – jeden z członków sztabu szkoleniowego sfilmował biegnącego wzdłuż trasy klubowego autobusu kibica z Wietnamu, który w pewnej chwili został zaproszony do środka, by zrobić sobie zdjęcia z ulubieńcami i dostać od nich prezenty. Film szybko zdobył ponad 3 miliony wyświetleń.

Twitter, który dał Arsenalowi pierwsze miejsce wśród wszystkich klubów angielskiej Premier League Jest prowadzony w sposób bardzo świadomy i wykorzystujący pełnię możliwości jakie daje ten mikroblog.

3.1. Twitter

Przykładem efektywnego i odpowiedniego wykorzystania Twittera, jako społecznościowego narzędzia, pomocnego w budowaniu zasięgu, zwiększaniu liczby kibiców i kreowaniu pozytywnego wizerunku klubu sportowego jest oficjalne konto Arsenalu Londyn. Sposób prowadzenia profilu, innowacyjność pojawiających się tam treści, pomysłowość w nawiązywaniu interakcji z kibicami i bogata zawartość multimedialna mogą stanowić przykład dla wielu innych tego typu kont. Kibice Arsenalu mogą także zadawać bezpośrednio pytania piłkarzom, podglądać życie klubu „od kuchni” czy brać udział w tworzeniu audycji podcastowych.

Rys 1
Oficjalny profil Arsenalu Londyn na Twitterze. Twitter.com/Arsenal

3.2. Twitter Takeover

Charakterystyka Twittera umożliwia szybką komunikację nie tylko wzajemną, między użytkownikami, ale także na przesyłanie komunikatu do dużych grup odbiorców, z których wszyscy mogą na niego odpowiedzieć. Odpowiednie uporządkowanie tych komunikatów hashtagami daje wiele możliwości późniejszego ich wykorzystania. Cieszące się dużą komunikacją twitterowe konta klubów, wykorzystują często powyższą funkcjonalność do zaangażowania swoich kibiców i zachęcenia ich do aktywnej reakcji. Pomysł na umożliwienie fanom wysyłania swoich pytań skierowanych do zawodników, gwiazd klubu, nie jest autorskim pomysłem Arsenalu. Kilka angielskich klubów wykorzystywało już wcześniej tę możliwość, w tym Manchester City i Norwich City, które „tworzyły dedykowane hashtagi, za pomocą których fani mogli zadawać pytania piłkarzom, a ci później odpowiadali na najciekawsze” (Walsh, 2012). Kiedy londyński klub po raz pierwszy zdecydował się poprosić fanów o nadsyłanie pytań z użyciem hashtagu #ArsenalLive, na które piłkarze mieli odpowiadać po treningu, zainteresowanie fanów było ogromne. Według „UK Sports Network” był to trzeci najpopularniejszy temat (tzw. trending topic) na świecie (McLaren, 2012). UK Digital Agency odnotowała także, iż hashtag #ArsenalLive był tego dnia użyty 4334 razy (Walsh, 2012). To bez wątpienia bardzo prosty, szybki i efektywny sposób na stworzenie strumienia treści generowanego przez konkretną grupę użytkowników, wzmocnienia relacji na linii klub-kibic oraz okazja na wykreowanie pozytywnego wizerunku klubu i wybranych piłkarzy. „Twitter Takeover”, bo tak nazywa się cykliczna akcja angażowania fanów i zachęcania ich do zadawania pytań zawodnikom, jest stałym i bardzo popularnym elementem profilu @Arsenal.

Arsenal’s players will be taking part in a live Twitter Takeover with the fans on Wednesday.
We’ll be at the training ground to catch up with some of the first-team squad and we want you to put YOUR questions to them via the @arsenal Twitter page.
Just use the hashtag #ArsenalLive to make sure we can see your question.
We’re keeping the identity of the players under wraps for now but join us from 10.30am (UK time) to find out who is first in the hotseat.
We’ll give you time to get your questions in for each player – and they will answer as many as they can. So make sure you’re on Twitter at 10.30am to join in the chat.

W taki sposób zapowiadano na stronie internetowej pierwszy w historii Arsenalu Twitter Takeover, http://www.theuksportsnetwork.com/arsenallive

Pomysł ewoluował. Obecnie zapraszanych jest kilku graczy, którzy zmieniają się w wyznaczonych odstępach czasowych. Hashtag #ArsenalLive zastąpiono spersonalizowanymi, zmieniającymi się w zależności od występującego zawodnika, np. #AskNazwisko lub #AskPseudonim. Wszystkie rozmowy prowadzone między użytkownikami Twittera
a zawodnikami Arsenalu rejestruje ekipa filmowa, a komunikacją i moderowaniem dyskusji zajmują się pracownicy przy komputerach.

Rys 2

Fragment nagrania wideo z Twitter Takover. YouTube

Sam zawodnik ma do dyspozycji tablet z podłączoną kamerą, do którego trafiają pytania wybrane przez moderatorów. Materiał filmowy wykorzystywany jest w telewizji internetowej klubu ArsenalPlayer (http://player.arsenal.com/programme/97/twitter-takeover – przyp. aut.), programie telewizyjnym Arsenal TV. Możemy tutaj mówić zatem o procesach konwergencji w ramach tego samego medium jak i w kontekście przenikania się treści publikowanych w internecie i telewizji. Materiały wideo publikowane na stronie są podzielone na fragmenty, każdy z udziałem innego zawodnika. Każdy Twitter Takeover prowadzony jest na żywo i zapowiadany z odpowiednim wyprzedzeniem. Personalia bohaterów każdego z nich często trzymane są w tajemnicy, celem zbudowania napięcia. Aby móc zadać pytanie trzeba obserwować profil Arsenalu Londyn i o odpowiedniej godzinie zalogować się do Twittera.

Rys 3
Zapowiedź ostatniego Twitter Takeover, opublikowana na stronie głównej Arsenalu Londyn, http://www.arsenal.com/arsenaltwittertakeover, dostęp 23.05.2014

Na klubowym koncie oprócz publikowanych wybranych pytań i odpowiedzi, zamieszczane są także zdjęcia zapowiadające zawodników, którzy będą do dyspozycji. Dokumentowane są też
poszczególne etapy wydarzenia (przygotowania, przebieg, zakończenie), dzięki czemu odbiorca może też się przyjrzeć „zakulisowym” materiałom.

Rys 4Rys 5

Konwencja pytanie – odpowiedź z udziałem dwóch zawodników. Poniżej: zdjęcie z przebiegu wydarzenia oraz instrukcje w jaki sposób zadać pytanie i jakiego hashtagu użyć. Twitter.com/Arsenal

Powyższy przykład to sposób nie tylko na aktywizację kibiców, na wygenerowanie ruchu wewnątrz profilu i dania szansy zbliżenia się fanów do swoich idoli, ale także innowacyjny sposób na realizację ciekawych i niekonwencjonalnych wywiadów, publikowanych jednocześnie na Twitterze, w klubowej telewizji i na stronie internetowej w formie wideo. Mimo pewnych różnic formalnych i braku niektórych wyznaczników gatunkowych należy uznać, że projekty takie jak „Twitter Takeover” realizowany na profilu Arsenalu, możemy zaliczyć do wywiadu.

3.3. Konkursy i quizy

Jednym z najstarszych i najprostszych zabiegów marketingowych zorientowanych na zadowolenie odbiorców, zbudowanie pozytywnego wizerunku, zwiększenie zasięgu
i zbudowanie publiczności wokół jakiegoś produktu lub marki są konkursy lub quizy
z nagrodami. Pomysłów na ich realizację jest bardzo dużo, a ich forma jest już dalece inna od wysyłanych pocztą listowną odpowiedzi na pytania zadawane w magazynie lub gazecie. Ogromne możliwości do realizacji tego typu przedsięwzięć oferuje Internet. Strony internetowe, specjalne aplikacje, serwisy SMS, a później także serwisy społecznościowe – przede wszystkim Facebook są wykorzystywane do tego celu od dawna. Twitter jako taki nie oferuje zintegrowanych aplikacji pozwalających na organizowanie konkursów lub quizów, co jednak nie przeszkadza osobom prowadzącym profile w tym serwisie na prowadzenie takowych. Liczy się przede wszystkim pomysł i innowacyjność oraz odpowiednie wykorzystanie funkcjonalności jakie oferuje ten mikroblog.

Rys 6

Twitter.com/Arsenal

Profil @Arsenal organizuje dla swoich followersów cotygodniowe quizy, dzięki którym fani mogą sprawdzić swoją wiedzę nt. klubu, ostatnich wydarzeń, biografii zawodników. Quizy odbywają zawsze tego samego dnia o stałej godzinie (wtorki o 12). Przy tej okazji profil na Twitterze ściśle łączy się ze stroną, gdzie publikowana jest lista zwycięzców i zasady dot. udziału w quizie. Autorzy zadają trzy pytania, na które wszyscy uczestnicy muszą odpowiedzieć w ciągu 30 minut. Wszystkie odpowiedzi musza być zamieszczone w jednym tweecie, który musi być opatrzony hashtagiem z nazwą wydarzenia, tj. #ArsenalQuiz.

Rys 7

Twitter.com/Arsenal

Każde pytanie także opatrzone jest #ArsenalQuiz. Autorzy niejednokrotnie oprócz samych pytań załączają także zdjęcia, gdzie zakrywana jest twarz zawodnika, numer na koszulce czy zamazywany jest stadion. Dodawania hashtagów w pytaniach i odpowiedziach umożliwia ich szybkie zebranie w jednym miejscu i wyłonienie osoby, która odpowiedziała jako pierwsza (każdy tweet posiada godzinę opublikowania). Aby móc odpowiadać na pytania należy w treści tweeta oprócz odpowiedzi i hashtagu skierować tweet na oficjalne konto @Arsenal.

Między stroną Arsenalu a oficjalnym profilem na Twitterze bardzo często zauważalny jest przepływ treści i przenikanie się obu tych mediów. Na rysunku powyżej zamieszczone są trzy konkursowe tweety. Pierwszy, w którym do wygrania są koszulki meczowe trzech gwiazd zespołu, jedno z najważniejszych „trofeów”, jakie kibic może sobie wymarzyć, jest na Twitterze tylko zapowiadany. Twitter służy więc promocji konkursu i zainteresowaniu nim większej ilości użytkowników. Dwa kolejne wpisy to konkurs prowadzony wyłącznie na mikroblogowym profilu, wykorzystujący w pełni funkcjonalność i charakterystykę Twittera. Należy w nim opisać mecz (a w zasadzie opublikować „raport meczowy”, tłumacząc dosłownie) w jednym poście, wykorzystując odpowiedni hashtag, co oznacza, że zainteresowani musieli opisać dziewięćdziesięciominutowe spotkanie w mniej niż 140 znakach. W tym przypadku do wygrania była piłka, podpisana przez strzelców goli dla Arsenalu.

Rys 8

Rys 9
Twitter.com/Arsenal

Tematyka konkursów jest zróżnicowana i ciekawa. Nie są one organizowane cyklicznie, jak w przypadku quizów. Pojawiają się najczęściej przed lub po ważnych spotkaniach lub, jak na zdjęciu powyżej podczas wydarzeń okazjonalnych, takich jak przekroczenie liczby 2,5 miliona followersów. Ilustracja z lewej strony to zwycięskie zdjęcie konkursu polegającego na przysyłaniu przez fanów zdjęć związanych z mangą i grami komputerowymi (drużyna Arsenalu prowadziła wtedy tournée po Azji).

3.4. Popularyzowanie materiałów na stronie internetowej przy użyciu kanałów społecznościowych

Twitter służy także popularyzacji materiałów na stronach, zapowiadaniu ich – czy to poprzez publikację krótkich fragmentów, zajawek czy samych linków wraz z tytułem. Strona Arsenal.com (http://www.arsenal.com/home – przyp. aut.) jest jedną z ciekawszych stron klubów piłkarskich. Jest bardzo często uaktualniana, posiada rozbudowaną bazę materiałów i wiadomości, nowoczesny i przejrzysty layout oraz bogatą zawartość multimedialną. Warto również pochwalić twórców za integrację z dwoma najpopularniejszymi kanałami społecznościowymi – Facebookiem i Twitterem. Już na stronie głównej odnajdziemy wbudowany skrypt wyświetlający najświeższe twitterowe wpisy zawodników i fanów. Posty zawodników są też oddzielną zakładką w dziale News (http://www.arsenal.com/news/player-tweets – przyp. aut.). W głównym menu w zakładce Fans odnajdziemy także linki do Facebooka i Twittera, po kliknięciu na które możemy automatycznie subskrybować tamtejsze konta (ta sama funkcja znajduje się również na stronie głównej w menu Zostań fanem, dołącz do nas na Facebooku / śledź nas na Twitterze). Strategia jest oczywiście obustronna – strona promuje profile społecznościowe, a profile społecznościowe odsyłają na główną witrynę. Informacje o najnowszych wywiadach, nowych wideo czy interesujących artykułach opublikowanych na stronie błyskawicznie po ich pojawieniu się na stronie, udostępniane są także na Twitterze.

Rys 10
Twitter.com/Arsenal

Powyższa ilustracja prezentuje sposób odwołań do materiałów publikowanych na stronie głównej Arsenalu. Pierwsze dwa posty od dołu to publikacja fragmentów wywiadu przeprowadzonego z jednym z graczy i odwołania do całości materiału wideo. Później pojawia się link do ważnej informacji dla kibiców, nt. zmiany terminów meczów w związku z transmisjami telewizyjnymi, ogłoszenie nowego, oficjalnego partnera klubu oraz odwołanie do artykułu poświęconego statystykom wygranych. Najważniejsza część informacji często jest już przekazywana na Twitterze, a dla osób chcących poznać szczegóły i jej rozwinięcie przygotowany jest artykuł na stronie internetowej. To efektywna strategia pozwalająca kibicom być zawsze na bieżąco i w jednym miejscu przejrzeć wszystkie najważniejsze informacje, wybierając spośród nich te, o których chcieliby dowiedzieć się więcej.

3.5. Dzień meczowy w mediach społecznościowych

Dzień meczowy swojej drużyny do dla wszystkich kibiców w Londynie wielkie święto. Co jednak z kibicami Arsenalu z całego świata, którzy nie mogą przyjść na stadion
i obejrzeć meczu na żywo? Osoby prowadzące kanały społecznościowe klubu starają się w te dni stworzyć, wykreować taką atmosferę i sprawić, by wszyscy kibice byli na bieżąco ze wszystkimi wydarzeniami i by nawet przed komputerem poczuć atmosferę „gorączki przedmeczowej” i emocji związanych z piłkarską rywalizacją.

Rys 11

Twitter.com/Arsenal

Podczas meczów na profilu @Arsenal pojawia się najwięcej wpisów i są one dodawane
z największą częstotliwością. Równolegle do twitterowego profilu prowadzony jest także Matchday Show, który można oglądać na żywo na stronie internetowej. Przed meczem na profilu umieszczane są odnośniki do powyższego podcastu, ale także publikowane zdjęcia
(z szatni, podczas wychodzenia z autobusu, ze stadionowego tunelu itp. – wiele z nich to unikalne fotografie, które nie pojawiają się w innych mediach). Zawsze przed spotkaniem na Twitterze publikowane są także skład w jakim zespół wystąpi wraz z ławką rezerwowych.
W powyższym przykładzie zaraz po podaniu składów umieszczony jest także link do usługi SoundCloud, gdzie zamieszczono plik dźwiękowy z wypowiedzią trenera na temat powołanych zawodników (jeden z elementów bardzo spójnej strategii przyjmowanej na dzień meczu).

2

Twitter.com/Arsenal

W trakcie meczu profil @Arsenal zamienia się w kanał przekazujący informacje na żywo ze stadionu. Możemy tutaj mówić o relacji live prowadzonej za pośrednictwem Twittera, ponieważ spełnione są niemal wszystkie wyznaczniki gatunkowe charakterystyczne dla tego gatunku internetowego, tj. oznaczanie wpisów datą i godziną, charakter informacyjny, przekazujący wiadomości na temat aktualnie trwających wydarzeń i elementy komentarza sportowego. Po zakończeniu pierwszej połowy na stronie internetowej publikowany jest raport, będący w istocie sprawozdaniem i podsumowaniem pierwszej połowy. Podobny materiał publikowany jest po meczu w rozszerzonej, multimedialnej formie, obejmującej wszystkie platformy społecznościowe (na Twitterze publikowane są wypowiedzi piłkarzy, na YouTube i SoundCloud materiały z konferencji i wywiady z piłkarzami w formie audio, a na Facebooku galerie zdjęć).

Rys 13

Twitter.com/Arsenal

Powyższa ilustracja przedstawia klubowy profil zaraz po meczu. Na Facebooku zamieszczono „ekskluzywną” galerię zdjęć z meczu, autorstwa klubowego fotografa (na Twitterze pojawia się link do galerii), na stronie internetowej opublikowany jest pomeczowy „raport” (sprawozdanie), a na Twitterze klub przekazuje dalej komentarze zawodników, którzy umieszczają je na swoich kontach (wypowiedzi zawodników publikowane są także w postaci plików dźwiękowych w serwisach YouTube i SoundCloud).

4. Podsumowanie

Internet na stałe wpisał się w strategię komunikacji klubów piłkarskich z kibicami, za jego pośrednictwem prezentowane są informacje, aktualności, materiały multimedialne. To także w tym medium rozwinięto usługi i metody nastawione na sprzedaż (bilety, koszulki, klubowe gadżety). Klubowy portal, strony internetowe i internetowe sklepy w dobie rozwijającej się sieci Web 2.0 i mediów społecznościowych wydawały się niewystarczające. Mimo charakterystyki medium, jakim jest Internet dominującym rodzajem komunikacji była jednostronna, nastawiona na nadawanie komunikatów, a interakcja, angażowanie kibiców była minimalna.

Rozwój serwisów społecznościowych dał osobom odpowiedzialnym za obecność klubów piłkarskich w sieci dodatkowe, niewykorzystywane wcześniej możliwości angażowania kibiców, zwiększania zasięgu, nawiązywania ciekawych interakcji. Social media szybko zaczęły być wykorzystywane w głównej mierze na trzech obszarach: marketingu internetowego, jako alternatywny kanał dystrybucji treści i jako źródło interaktywnej rozrywki dla fanów. Wykorzystując serwisy społecznościowe w każdym z wymienionych obszarów pamiętać należy o zachowaniu charakterystyki tego kanału komunikacji. Wydaje się, że najpopularniejsze i najbardziej korzystne z punktu widzenia odbiorcy social media i sposobu, w jaki z nich korzysta, jest zastosowanie piłkarskich kanałów społecznościowych do przekazywania w atrakcyjny i przystępny sposób informacji oraz dostarczania interaktywnej rozrywki.

Często warstwa informacyjna przenika się tam z rozrywkową, w związku z czym mamy do czynienia z infotainmentem. Obecne na Twitterze interaktywne quizy, unikalne galerie zdjęć na Facebooku, prezentowanie życia klubu od kuchni na Instagramie czy YouTubie to tylko kilka przykładów wykorzystania mediów społecznościowych przez kluby piłkarskie. Rozwijające się wciąż serwisy społecznościowe, zwiększająca się gama możliwości interakcji (jak np. dedykowane aplikacje, gry) oraz wzrost zainteresowania nimi z pewnością wzmocnią wykorzystanie serwisów społecznościowych w relacji klub piłkarski – kibice. Czy będą to treści bardziej informacyjne czy rozrywkowe, a być może zdominowane przekazem marketingowym zależy już od kreatywności i strategii przyjętej przez osoby zarządzające kanałami społecznościowymi w klubach. Ich odpowiednie wyczucie relacji i oczekiwań odbiorcy będzie decydowało o powodzeniu i popularności klubów w sieci.

Title: Football clubs ways to interact with fans on social networks on the example of Arsenal London

Summary: Internet has become medium, that is used by clubs to communicate with supporters, inform about news and present important information. Web page or e-shop are insufficient, taking into account, dynamic development and popularity of social media. Sport clubs use social channels not only to reach new supporters or create positive image. Services like Facebook or Twitter are often used to create interesting interaction with the fans, engage them and stimulate their activity. The cleverness in building interaction, using multimedia and social networking functionality, makes they also become a source of entertainment for the fans, by organizing there competitions, quizzes and interactive interviews with the players.

Keywords: social media, sport, Twitter, Facebook

Bibliografia

  • Andrews, Phil (2009): Dziennikarstwo sportowe. Praktyczny przewodnik, Kraków: Wydawnctwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  • Fynn, Alex i Whitcher Kevin (2013): Arsenal. Jak powstawał nowoczesny superklub. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis.
  • Burska, Katarzyna i Czarnek, Paulina (red.) (2012): Rozrywka w mediach. Łódź: Wydawnictwo Primum Verbum.
  • Sznajder, Andrzej (2012): Marketing sportu. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne.
  • Bailey, Paul (2013): Arsenal & Manchester United top Premier League’s latest social media tables, dostępne pod adresem http://www.givemesport.com/334272-arsenal-manchester-united-top-premier-leagues-latest-social-media-tables w dniu 2014-04-14.
  • Couzins, Martin (2013): 5 ways premiership football teams are using social media to get closer to the fans, dostępne pod adresem http://www.webanalyticsworld.net/2013/09/5-ways-premiership-football-teams-are-using-social-media-to-get-closer-to-the-fans.html w dniu 2014-04-14.
  • Gadzinowski, Jacek (2011): Skuteczny e-marketing sportowy, case KKS Lech Poznań /cyfry! dostępne pod adresem http://gadzinowski.pl/komunikacja/skuteczny-e-marketing-sportowy-case-kks-lech-poznan/ w dniu 2014-04-14.
  • Grant, Wyn (2012): Social media key as Arsenal refocuses membership strategy, dostępne pod adresem http://www.footballeconomy.com/content/social-media-key-arsenal-refocuses-membership-strategy w dniu 2014-04-14.
  • Kawik, Artur (2012): Ligi sportowe w Internecie: Media społecznościowe wypierają inne kanały komunikacji e-marketingowej, dostępne pod adresem http://socialpress.pl/2012/11/ligi-sportowe-w-internecie-media-spolecznosciowe-wypieraja-inne-kanaly-komunikacji-e-marketingowej/ w dniu 2014-04-14.
  • Marino, Kristin (2012): Social media: The new news source, dostępne pod adresem http://www.schools.com/visuals/social-media-news.html w dniu 2014-04-14.
  • McLaren, Dann (2012): #Arsenallive, dostępne pod adresem http://www.theuksportsnetwork.com/arsenallive w dniu 2014-04-15.
  • Walsh, Sean (2012): Arsenal simple Social Media earns over 4000 Twitter mentions, dostępne pod adresem http://digital-football.com/featured/arsenal-show-social-media-doesnt-need-to-be-expensive-or-complicated-to-suceed/ w dniu 2014-04-15.

mgr Przemysław Szews

Doktorant Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Łódzkiego w Katedrze Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej. Założyciel i przewodniczący Koła Naukowego Dziennikarstwa Sportowego, redaktor naczelny „KDS Magazynu”. Swoje zainteresowania naukowe skupia wokół dziennikarstwa sportowego i nowych mediów, które bada. Ze szczególną uwagą śledzi rozwój mikroblogowej komunikacji i obecność infografiki, i multimediów w internetowych tekstach dziennikarskich, p.szews@uni.lodz.pl

About mgr Przemysław Szews

Doktorant Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Łódzkiego w Katedrze Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej. Założyciel i przewodniczący Koła Naukowego Dziennikarstwa Sportowego, redaktor naczelny „KDS Magazynu”. Swoje zainteresowania naukowe skupia wokół dziennikarstwa sportowego i nowych mediów, które bada. Ze szczególną uwagą śledzi rozwój mikroblogowej komunikacji i obecność infografiki, i multimediów w internetowych tekstach dziennikarskich, p.szews@uni.lodz.pl

Post Navigation

Analytic Code