Rola mediów cyfrowych w edukacji uczniów i studentów niepełnosprawnych

Sprostanie potrzebom przyszłości w świecie, gdzie dominują nowe media cyfrowe rodzi konieczność edukacji młodego pokolenia w zakresie poznawania, mądrego użytkowania i krytycznego odbioru technologii informacyjno-komunikacyjnych (TIK). Szkoły specjalne nie mogą pozostawać na marginesie dokonujących się zmian w tym obszarze edukacji. Autor zwraca uwagę na komputer jako przydatne narzędzie w procesie samodoskonalenia, stwarzającego szansę osobom niepełnosprawnym w zakresie diagnozy, terapii, zdobycia określonego zawodu. Omówiono następujące kwestie:

  1. komputer jako źródło informacji i wiedzy,
  2. e-learning jako metoda edukacji osób niepełnosprawnych.

W szczególności przedstawiono analizę różnych sposobów e-learningu. Analiza ta opiera się na wynikach ankiety przeprowadzonej na małą skalę, w której uczestniczyły osoby niepełnosprawne. Artykuł zawiera omówienie możliwości i ograniczeń związanych z procesem e-edukacji osób niepełnosprawnych.

Komputer nieumiejętnie wykorzystywany może być również zagrożeniem dla osoby niepełnosprawnej, której poziom emocji i lęku jest zawsze wyższy niż u pełnosprawnych rówieśników. Wskazane zostaną czynniki istotne podczas wykorzystywania w edukacji z uwzględnieniem korzyści i zagrożeń. W referacie ponadto skupiono się na edukacji medialnej umożliwiającej realizację procesu kształcenia na odległość i możliwości likwidowania luki informacyjnej u osób z różnymi deficytami. W referacie zamiennie używa się określeń media, media cyfrowe, technologie cyfrowe, technologie informacyjno-komunikacyjne.

Wprowadzenie

Współczesna edukacja nie składa się już tylko z 45-minutowych lekcji, lecz jest to proces stałego doskonalenia się. Cyfrowa edukacja służy zmianie paradygmatu nauczania. Powinna wspierać sposób myślenia o procesie uczenia się – nauczania, w którym uczeń staje się twórcą, a nie tylko uczestnikiem procesu dydaktycznego, zaś szkoła – środowiskiem uczenia się, jak wskazuje Marlena Plebańska. Takie podejście pozwala na stopniowe odchodzenie „od transmisyjnego modelu nauczania” (Plebańska, 2017). Człowiek niepełnosprawny z powodu choroby, uszkodzenia i dysfunkcji niektórych organów ciała czy zaburzenia jednej lub kilku sfer rozwoju, ma specjalne potrzeby zdrowotne i edukacyjne. Spośród wielu czynników wpływających na jakość procesu nauczania i uczenia się do najważniejszych należą media (Dykcik, 1997, s. 49). Przedmiotem rozważań uczyniono opis zagadnień dotyczących wpływu mediów na uczniów niepełnosprawnych, biorąc po uwagę doświadczenia autora w pracy z osobami o specjalnych potrzebach edukacyjnych oraz następujące zagadnienia:

  1. Teoretyczna analiza dotycząca mediów cyfrowych w życiu niepełnosprawnych,
  2. Analityczne spojrzenie na możliwości wykorzystania mediów cyfrowych w edukacji osób niepełnosprawnych,
  3. Interpretacja wniosków wypływających z analizy rozważań dotyczących tematu.

Za główny przedmiot rozważań przyjęto pytanie badawcze: jaki wpływ na osoby niepełnosprawne mają media cyfrowe? Zawarty w nim problem wpłynął na postawienie hipotezy badawczej: media cyfrowe stwarzają szansę osobom niepełnosprawnym.

1. Teoretyczna analiza dotycząca mediów cyfrowych w życiu niepełnosprawnych

Niepełnosprawność rozumiana jest jako ograniczenie, zaburzenie lub niemożność wykonywania czynności nabywanych w procesie rozwoju fizyczno-motorycznego, psychicznego i społecznego. Może mieć charakter przejściowy lub względnie trwały, może być jednorodna lub wieloraka w postaci zaburzeń sprzężonych (Dykcik, 2001, s. 128). W rozwoju osób niepełnosprawnych niezwykle istotne są prawidłowo ukształtowane relacje społeczne. Nabywanie umiejętności także społecznych, dokonuje się w trakcie całego rozwoju psychicznego człowieka, także w szkole czy na uczelni. Jednak pobyt dziecka niepełnosprawnego w placówkach oświatowych wiąże się często z wieloma problemami. Kwestia zapewnienia równych szans edukacyjnych stanowi podstawowy problem dla nauczycieli. Zaspokajanie szeroko pojętych potrzeb osób niepełnosprawnych wymaga specjalistycznego wsparcia. W tym kontekście nowe media cyfrowe, ze względu na swoje funkcje i potencjał, stwarzają wyjątkową szansę na kształcenie osób niepełnosprawnych. Autor wskaże takie rozwiązania, które umożliwiają likwidację barier, które są związane z zastosowaniem tych technologii.

W Polsce żyje blisko 5 mln osób niepełnosprawnych (z tego kształci się na szczeblu szkoły podstawowej i ponadpodstawowej 132 tys. dzieci i młodzieży) (GUS, 2016). Według wyników Europejskiego Ankietowego Badania Zdrowia z 2014 r. w Polsce było 7,7 mln niepełnosprawnych biologicznie osób, tj. 20% całej populacji. Średnio wraz ze studentami jest to w granicach 3%. Media cyfrowe w szkolnictwie mogą odegrać szczególną rolę dydaktyczno-wychowawczą, jeśli zostanie w pewnym sensie zintegrowana z procesem dydaktycznym, poprzez włączenie środków i narzędzi informatycznych w nauczanie. Komputer można wykorzystać w wielu sytuacjach dydaktycznych np. jako źródło informacji, środek upoglądawiający, środek symulacji i modelowania, narzędzie ćwiczenia umiejętności, partner w dialogu czy narzędzie wypowiedzi, wyrażone głównie w pracach redakcyjnych i graficznych (Łaszczyk, 1998, s. 52).

Jak wynika z nowych ramowych planów nauczania 2017 – załącznik 1 – w klasach I-III szkoły podstawowej specjalnej prowadzone będą nadal zajęcia z edukacji informacyjnej w wymiarze 1 godziny tygodniowo. W klasach IV-VIII pozostaje informatyka w wymiarze 5 godzin na etap, czyli po 1 godzinie w tygodniu.

W szkole podstawowej specjalnej dla uczniów z umiarkowaną lub znaczną niepełnosprawnością intelektualną dyrektor, zgodnie ze wskazaniami w orzeczeniu, może przydzielić uczniowi zajęcia rewalidacyjne komputerowe od klasy I do VIII (MEN, 14.02.2017) z pakietu godzin z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej (MEN, 9.08.2017), ale również mając do dyspozycji 5 godzin na 2 etapy edukacyjne, tzw. pula godzin do dyspozycji dyrektora. Godziny do dyspozycji dyrektora szkoły, mogą być przeznaczone na zajęcia uwzględniające potrzeby, zainteresowania i uzdolnienia uczniów, w szczególności zajęcia związane z kształtowaniem aktywności i kreatywności uczniów i zajęcia z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Podobnie będzie na III etapie edukacji, tj. w Szkole Specjalnej Przysposabiającej do Pracy (MEN,14.02.2017). W tym przypadku zaplanowanych jest 30 godzin zajęć rewalidacyjnych na etap, po 10 godzin na rok szkolny. Część z tych godzin może być wykorzystana na zajęcia rewalidacji informatycznej. Również mogą być prowadzone zajęcia informatyczne z puli zajęć dotyczących pomocy psychologiczno-pedagogicznej, czyli np. alternatywne sposoby komunikacji AAC.

Od 1 września 2017 r. w szkole podstawowej zmienią się nazwy niektórych obowiązkowych zajęć edukacyjnych, np. zamiast zajęć komputerowych będzie informatyka.

Nowe media powinny być wykorzystywane na większości obowiązkowych zajęć edukacyjnych, tj. zajęcia rozwijające komunikowanie się, np. z wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych; funkcjonowanie osobiste i społeczne, by osoby niepełnosprawne miały wiedzę na temat szans aktywnego funkcjonowania z wykorzystaniem mediów.

Obecnie nie jest znany stan badań nad wdrażaniem reformy oświaty w obszarze zajęć informatycznych. Czas na poczynienie konkretnych wniosków jest za krótki, minęły bowiem dopiero 4 miesiące od wdrożenia nowej podstawy programowej.

Narzędzia ułatwiające podnoszenie różnorakich kompetencji i kwalifikacji wraz z rozwojem internetu znalazły wiele możliwości zastosowania w edukacji. Powstały biblioteki internetowe, rozszerzyły się również propozycje internetowe, np. wspomaganie procesu nauki poprzez platformy wykorzystujące algorytmy retencji wiedzy (wiele uczelni prowadzi studia na odległość, będące idealnym rozwiązaniem dla osób z niepełnosprawnością).

Szybkie zmiany technologiczne w dziedzinie komputerów oraz znaczna redukcja cen tego sprzętu w ostatnich latach spowodowały, że komputer stał się narzędziem wręcz niezbędnym do wykorzystywania w edukacji. Bardzo dynamicznie rozwijająca się globalna sieć komputerowa oraz coraz łatwiejszy do niej dostęp stały się bardzo nowoczesnym środowiskiem służącym do przekazywania wiedzy. Właściwości cyberprzestrzeni są wręcz idealnym spełnieniem warunków wzorowego środowiska kształcenia, które zostały stworzone przez pierwszych metodyków kształcenia. Internet można wykorzystywać w różnoraki sposób. Umożliwia on przekazywanie informacji i wszelkiego rodzaju danych, co powoduje, że jego wykorzystanie jest dużo łatwiejsze, a także tańsze w porównaniu z tradycyjnymi mediami. W obecnych czasach komputery zaczęły pracować grupowo, czyli są połączone ze sobą w sieć, co umożliwia korzystanie ze wspólnych zasobów oraz internetu. Sieci komputerowe swym zasięgiem obejmują lokale, miasta, kraje oraz kontynenty, co stwarza wręcz idealny sposób komunikowania się. W procesie nauczania i uczenia się środkiem dydaktycznym stała się więc sieć komputerowa, za pomocą której przekazywane są nauczycielom i uczniom komunikaty, obrazy i inne informacje. Nie jest już ograniczeniem niska transmisja danych wynikająca z przepustowości współczesnych sieci i prędkość przesyłania. Powstała technologia LTE i LTE ULTRA, jaka określana jest mianem szybkiego dostępu do internetu. Bardzo łatwy dostęp do przedstawionych wcześniej usług transmisyjnych powoduje, że zastosowanie komputerów, w połączeniu z siecią WWW daje ogromne możliwości w zakresie gromadzenia, przetwarzania i prezentacji wiedzy oraz symulacji wielu zjawisk z wykorzystaniem interakcji, grafiki i animacji komputerowej, a także dźwięku. Za pośrednictwem internetu nauczyciel i uczeń niepełnosprawny mają dostęp do dowolnych zasobów informacyjnych, znajdujących się w dowolnym zakątku naszej planety. Jest to szczególnie korzystne w nauczaniu dzieci i studentów z niepełnosprawnością ze względu na możliwości, jakie stwarza technologia. Technologia w postrzeganiu niektórych pedagogów jest swoistą „protezą poznawczą” (Lewis, 1998, s. 16-54). Technologia może:

  1. wzmacniać mocne strony ucznia,
  2. kompensować efekty niepełnosprawności,
  3. umożliwiać alternatywne formy wykonywania zadań.

Technologia może sprawić, że uczenie się osób z niepełnosprawnościami może stać się bardziej efektywne (Higgins, 1998, s. 27-40). Wydaje się, że w obszarze edukacji zbyt często koncentrujemy się tylko na zapewnieniu fizycznego dostępu do technologii informacyjno-komunikacyjnych, a nie na właściwym szkoleniu nauczycieli, modyfikacji programów nauczania, czy pogłębionej refleksji o tym, w jaki sposób te technologie wykorzystywać nie tylko do nauczania, ale również do wychowania (Plichta, 2012, s. 70). Nowe media wydają się pełnić szczególnie ważną rolę w procesie integracji społecznej osób marginalizowanych z różnych powodów. Np. osoby niepełnosprawne mogą osiągać znakomite wyniki w zakresie korzystania z nowych mediów, przekraczając różne bariery o charakterze wewnętrznym czy wynikające z ograniczeń będących rezultatem postaw środowiskowych, mogą uzyskiwać tytuły zawodowe lub stopnie naukowe nie wychodząc z domu. Osoba niewidoma może mieć dostęp do dokumentów zapisanych w tradycyjnej formie poprzez internetowe konwertery tekstu, zmieniające słowo pisane na mowę, a osoba przewlekle chora może komunikować się ze światem poprzez użycie rozmaitych kanałów komunikacji zapośredniczonej, jakim są np. komunikatory czy portale społecznościowe (Plichta, 2012, s. 70). We współczesnym świecie zdolności przystosowawcze nie dotyczą wyłącznie środowiska offline, ale powinny być również rozpatrywane w odniesieniu do dostępności i możliwości korzystania z nowoczesnych technologii informacyjno-komunikacyjnych. Środowisko nowych mediów (mam na myśli internet) może być miejscem ujawniania się potencjału osób niepełnosprawnych, w tym niepełnosprawnych intelektualnie oraz dawać im szansę na pełniejsze uczestnictwo w życiu społecznym.

2. Analityczne spojrzenie na możliwości wykorzystania mediów cyfrowych w edukacji osób niepełnosprawnych

O efektach wykorzystania nowoczesnych technologii informatycznych w procesie dydaktycznym, w tym przede wszystkim komputera, nie trzeba już dziś nikogo przekonywać. Uważany on jest za niezastąpione narzędzie dla gromadzenia, przetwarzania, prezentacji, wiedzy i przede wszystkim zapewnia tak potrzebną w procesie nauczania interakcję. Jeszcze dalej w ocenie walorów pracy dydaktycznej z komputerem idzie profesor Siemieniecki, który wskazuje, że celem tej pracy jest:

  • usuwanie zaburzeń rozwojowych,
  • rozwijanie umiejętności intelektualnych,
  • wspomaganie rozwoju osobowościowego (Siemieniecki, 1999, s. 23).

Podkreśla on jednak, że skuteczność wykorzystania komputera w szkole wymaga jego kompleksowego zastosowania, a więc nie tylko w dydaktyce, ale także w diagnozie i terapii pedagogicznej. Komputerowa terapia pedagogiczna obejmuje pięć wzajemnie zazębiających się obszarów. Są to: obszar percepcyjno-motoryczny, słuchowy, wzrokowy, intelektualny, psychoterapeutyczny. W obszarze percepcyjno-motorycznym wyróżniamy: rozwijanie zdolności oraz usprawnianie funkcji integracji percepcyjno-motorycznych, eliminowanie zaburzeń elementarnych funkcji percepcyjno-motorycznych; umożliwienie pracy z komputerem osobom niepełnosprawnych ruchowo. W obszarze słuchowym wyróżnić możemy: kształtowanie i utrwalanie prawidłowej wymowy, usuwanie zaburzeń głosu, nauczanie mowy w przypadku jej braku, usuwanie trudności w czytaniu. W obszarze wzroku: terapia w zakresie specyficznych trudności w czytaniu i pisaniu, wspomaganie procesu usprawniania czytania, kształtowanie umiejętności gramatycznych, usprawnianie czytania z ekranu, oddziaływanie psychoterapeutyczne uspokajające i aktywizujące dziecko do nauki, wspomaganie uczenia czytania dzieci niewidomych. W obszarze intelektualnym: rozwijanie różnego typu uzdolnień, np. twórczych, eliminowanie zaburzeń w rozwoju intelektualnym, wspieranie rozwoju osób upośledzonych umysłowo, porozumiewanie się z osobami dotkniętymi afazją, autyzmem, udarem mózgu. W obszarze psychoterapeutycznym: zachęcanie do nauki, rozwijanie właściwych postaw wobec siebie i przeciwdziałanie trudnościom w nauce.

Media cyfrowe w edukacji pomagają zaangażować uczniów i studentów w proces edukacyjny i osiągać lepsze wyniki w nauce. Wyniki badań jakościowych pokazały, że media w edukacji uczniów i studentów ze SPE odgrywają istotną rolę, jako narzędzia umożliwiające bądź ułatwiające przede wszystkim komunikację. Łatwiejszy staje się odbiór edukacyjnych treści, w szczególności dla tych uczniów, którym niepełnosprawność nie pozwala na pełne korzystanie z tradycyjnych narzędzi nauczania. Za pomocą TIK (np. opro­gramowania wspomagającego czytanie lub rysowanie) mają oni możliwość nawiązywania relacji społecznych i aktywniejszego uczestniczenia w życiu społeczności szkolnej. W odpowiedzi na potrzeby uczniów z wadami wzroku TIK oferują pozawizualne formy komunikacji, aktywizując zmysły dotyku i słuchu, tablice termiczne. Dzięki matrycy termicznej, zbudowanej przez naukowców z Krakowa, figury geometryczne nabierają określonej temperatury i stają się odczuwalne dla osób niewidzących. Mogą to być zarówno znaki Braille’a, jak i koła, okręgi, prostokąty, trójkąty, obrazy zwierząt, budynków, ale również ruchu. Niewidomy może śledzić transmisje sportowe, czyli np. sprint i przekonać się, jak zawodnicy przemieszczają się na bieżni, jak są ustawieni względem siebie, jakie są odległości między nimi i jak to wszystko rozkłada się w czasie. Przy deficytach związanych ze słuchem, TIK stanowią alternatywę dla komunikacji ustnej. W takich przypadkach specjalistyczne oprogramowanie rozwija możliwości wizualne lub dotyko­we ucznia. Komputer może być narzędziem służącym skutecznemu motywowaniu uczniów, którzy cierpią na zaburzenia poznawcze. Z jego pomocą wspierany jest proces uczenia się, w szczególności naby­wanie podstawowych umiejętności, zwiększenie motywacji i poczucia własnej wartości. Za pomocą różnych programów edukacyjnych dzieci uczą się jak pokonać powolność i niedokładność koordynacji wzrokowo-ruchowej. W pracy z uczniem z deficytami, komputer i dostosowane do indywidualnych możliwości ucznia oprogramowanie z jednej strony służy do komunikacji z nauczycielem, rozwoju sprawności manualnej czy percepcji, poprawie skupienia, z drugiej – zaspokaja ważną potrzebę emocjonalną i społeczną tych dzieci. Dzięki TIK łatwiej jest im pracować, pokonywać własną niepełnosprawność czy też niwelować pewne deficyty, które byłyby niemożliwe do przezwyciężenia bez wykorzystania komputerów. W edukacji specjalnej i pracy dydaktycznej z dziećmi niepełnosprawnymi może to być istotna pomoc w nauce i integracji.

Komputer potrafi „czytać” uczniom teksty. Możliwe jest stosowanie takiego programu względem stron internetowych, dzięki czemu przeszukiwanie internetu staje się bardziej dostępną formą nauki. Komputerowe programy edytorskie są kolejnym przykładem narzędzia pomagającego uczniom z trudnościami w uczeniu się. Niektórym uczniom fizycznie łatwiej jest pisać prace na komputerze, druk jest dla nich łatwiejszy do czytania i przeglądania. Programy edytorskie sprawiają, że wielu uczniów podchodzi do pisania prac z mniejszą awersją (Graham i in, 2001, s. 74-84). W pracy z dziećmi z zaburzeniami mowy i/lub języka również wykorzystywane są nowe technologie. Począwszy od prostych tabliczek do komunikowania się aż do zaawansowanych generatorów mowy. Wszystkie te urządzenia komunikacji alternatywnej i wspomagającej (alternative and augmentative communication) pozwalają osobom z zaburzeniami mowy i/lub języka na pełne uczestnictwo w życiu społecznym (Kangas, 2002, s. 545-593). Opanowanie umiejętności komunikowania się za pomocą syntezatora mowy lub stosowania znaków graficznych nie jest proste, lecz wymaga wysiłku oraz jest długim procesem, niekiedy trwającym kilka lat. Jednakże korzyści płynące ze stosowania tych urządzeń są ogromne. Pozwalają porozumiewać się nawet uczniom z niewielkimi umiejętnościami językowymi. Daje im to szansę nie tylko na rozwijanie kompetencji komunikacyjnych, ale i również na niezależność.

Wsparcie wizualne może mieć wiele postaci, np. plan dnia można zobrazować za pomocą ilustracji, zdjęć, konkretnych przedmiotów, słów symbolizujących konkretne zadanie. Szablony i inne pomoce wizualne mogę przyciągnąć uwagę osoby z autyzmem do wskazówek, które są istotne. Urządzenia komunikacji wspierającej i alternatywnej zapewniają dzieciom z autyzmem alternatywne sposoby komunikowania się. Specjalnie opracowany dla nich, choć wykorzystywany także przez dzieci z innymi rodzajami niepełnosprawności, system komunikacyjny oparty na wymianie obrazków (PECS) łączy techniki podpowiadania i wyciszania, aby nauczyć je podstaw komunikacji. Wydajność i skuteczność programu PECS została potwierdzona badaniami (Schwartz, 1998, s. 144-159).

W edukacji szkolnej termin „technologia informacyjna” zarezerwowany został na określenie wiedzy i umiejętności potrzebnych w praktycznym posługiwaniu się technologiami informacyjnymi i komunikacyjnymi. Obejmuje on wydzielone treści z zakresu dyscypliny naukowej, jaką jest informatyka, związane z posługiwaniem się środkami i narzędziami IT, jej wpływem na życie jednostki i społeczeństwa, komunikowaniem się, poszukiwaniem, wykorzystywaniem informacji, rozwiązywaniem problemów i podejmowaniem decyzji (Batorowska 2004).

Wreszcie zwraca się uwagę na interakcyjny wymiar e-edukacji jako na kontakt interpersonalny pomiędzy jej uczestnikami. Nawiązanie kontaktu interpersonalnego wywołuje poczucie wyróżnienia i chęć odwzajemnienia. Na skutek takiego mechanizmu zwiększa się poziom intymności kontaktu (Domachowski, 1998, s. 90). Zapewnia to osobom niepełnosprawnym satysfakcję. Środowisko edukacyjne jest społecznością, w której osoba niepełnosprawna może aktywnie uczestniczyć pomimo dysfunkcji fizycznych. Edukacja zdalna włącza osoby niepełnosprawne w nurt życia społecznego, udostępniając im możliwości wykonywania zadań i odgrywania ról społecznych (Szumski, 2005, s. 64). Stają się wtedy integralną częścią struktury edukacyjnej. Integracja z grupą znacznie przyspiesza procesy uczenia się.

W kształceniu zdalnym, w sytuacji ograniczonego kontaktu interpersonalnego, procesy te wymagają szczególnej uwagi. Kontakt interpersonalny i integracja zespołu tworzą się przy pomocy dostępnych narzędzi komunikacyjnych i zadań przeznaczonych do wspólnej realizacji. Wspólna realizacja zadań, a szczególnie system oceniania tych zadań, uwzględniający sprzężenia pomiędzy wykonawcami, jest źródłem bardzo silnych emocji, których ekspresja w warunkach tradycyjnych jest bardzo trudna, a w warunkach sieciowych szczególnie problematyczna. Jednak to właśnie warunki sieciowe umożliwiają aktywność interpersonalną i intelektualną osobom niepełnosprawnym. Poczucie wspólnoty celów i problemów, możliwość wymiany doświadczeń i dzielenia się odczuciami warunkują efektywność uczenia się i pozytywne nastawienie do działań, w których człowiek uczestniczy. W kulturze wspólnotowej, jaką jest społeczność edukacyjna, ceni się wzajemną zależność i dobre relacje z ludźmi. W ten sposób proces komunikacji interpersonalnej w społeczności sieciowej ma szansę pełnić funkcję integracyjną dla osób o ograniczonych możliwościach aktywności fizycznej. „Współczesne technologie informacyjne oferują nauczycielom i uczniom nieskrępowany dostęp do nowoczesnych technik, przekazujących informacje na odległość, co stwarza niespotykane do tej pory możliwości przekazywania wiedzy, tworząc nowy wymiar edukacji medialnej, tzw. edukację zdalną, co jest niezwykle istotne w przypadku osób z dysfunkcjami, uniemożliwiającymi pobieranie nauki w sposób tradycyjny” (Andrzejewska, 2010, s. 70). Współczesna edukacja musi wychodzić naprzeciw potrzebom obecnego społeczeństwa niepełnosprawnego, dlatego też zmianie powinna ulec szkoła, która powinna dostosować się do potrzeb i możliwości nowego medialnego pochodzenia. Dlatego należy zwrócić szczególną uwagę na wychowanie uczniów do odpowiedniego odbioru mediów, a nie tylko na skupieniu się na nauce obsługi nowych technologii (Andrzejewska, 2014, s. 239). Nie można dopuścić do sytuacji, w której media będą miały znaczenie nadrzędne w edukacji uczniów i studentów niepełnosprawnych. Jeśli tak się jednak stanie, to przebywanie niepełnosprawnych w sieci może doprowadzić do ucieczki od własnej niepełnosprawności do świata wirtualnego, powodując powstanie patologii społecznych, dysfunkcji neurologicznych oraz uzależnienie od mediów cyfrowych (przede wszystkim od internetu) (Bednarek; Andrzejewska, 2010). Najprawdopodobniej jeszcze w 2017 r. ICD-10 rozszerzone zostanie do ICD-11 o uzależnienie od internetu. Nowelizacja klasyfikacji ma służyć poprawie diagnostyki psychiatrycznej, która w związku z postępem nauk podstawowych, ale też w związku z nowymi obszarami zagrożeń cywilizacyjnych wynikających z rozwoju techniki, bardzo się zmienia (Dębski, 2016, s. 19).

3. Interpretacja wniosków wypływających z analizy rozważań dotyczących tematu

Podczas edukacji osób niepełnosprawnych duże efekty przynosi wykorzystywanie tablicy multimedialnej. Tablica pozwala utrzymać skupienie użytkownika przez dłuższy czas, a także polepsza efekty nauczania. Najważniejszą jednak jej cechą jest pełna interakcja z użytkownikiem. Prowadzący prezentację, stojąc przy tablicy może obsługiwać dowolny program uruchomiony w komputerze. Na każdym wyświetlonym na tablicy obrazie, zdjęciu czy tekście może pisać, notować, zaznaczać, podkreślać. Wszystkie, naniesione na tablicę notatki można zapisać, rozesłać pocztą e-mail, wydrukować lub umieścić na określonym serwerze. Największą zaletą tablic multimedialnych jest niewątpliwie ich uniwersalność. Niezależnie od rodzaju prowadzonych zajęć, czy też grupy wiekowej użytkowników zajęć, nauczyciel ma możliwość odpowiedniego dostosowania materiału i osiągnięcia w ten sposób zamierzonego efektu dydaktycznego. Ale pamiętajmy, że wyłączny kontakt z technologią komputerową sprawi bowiem wykreowanie świata wirtualnego zastępującego rzeczywistość. Może również przyczynić się do osłabienia kontaktów międzyludzkich.

Nowe media i technologie cyfrowe stosowane w edukacji to: superszybkie komputery, laptopy, tablety, smartphony, tablice multimedialne, podręczniki elektroniczne (multibooki), system zarządzania klasą, cyfrowe zasoby edukacyjne (multiteka, ćwiczenia, gry edukacyjne, quizy), roboty edukacyjne, klocki wspomagające naukę programowania, systemy pomiarowe. Które z powyższych mediów będą miały stałe miejsce w edukacji, o tym zadecydują środki pieniężne przekazywane na edukację i podnoszenie kompetencji nauczycieli. Technologie cyfrowe wspomagają edukację uczniów i studentów niepełnosprawnych na różne sposoby, np.:

  • zwiększają indywidualizację procesu kształcenia,
  • pozwalają na naukę z dowolnego miejsca, w dowolnym czasie,
  • pozwalają na naukę zgodną w indywidualnym stylem uczenia się,
  • pozwalają na naukę we własnym tempie,
  • pozwalają dokładnie monitorować postępy edukacyjne,
  • pozwalają na współpracę dzieci w międzynarodowych zespołach.

8 kompetencji kluczowych, wspomagających wykorzystanie technologii cyfrowych w procesach dydaktycznych to:

  1. Porozumiewanie się w języku ojczystym;
  2. Porozumiewanie się w językach obcych;
  3. Kompetencje matematyczne i podstawowe kompetencje naukowo-techniczne;
  4. Kompetencje informatyczne;
  5. Umiejętność uczenia się;
  6. Kompetencje społeczne i obywatelskie;
  7. Inicjatywność i przedsiębiorczość;
  8. Świadomość i ekspresja kulturalna.

Kompetencje przyszłości wspomagają rozwój wykorzystania technologii cyfrowych w procesach dydaktycznych poprzez:

  1. Głębsze wnioskowanie – zdolność do rozpoznawania głębszego znaczenia lub ważności tego, co jest wyrażane,
  2. Inteligencję emocjonalną – zdolność do kontaktu z drugim człowiekiem w głęboki i bezpośredni sposób,
  3. Myślenie innowacyjne i adaptacyjne – biegłość w myśleniu nieszablonowym, które wykracza poza utarte schematy,
  4. Kompetencje międzykulturowe – zdolność do pracy w różnych warunkach kulturowych,
  5. Myślenie obliczeniowe – zdolność rozumienia i przekładania ogromnych ilości danych na abstrakcyjne koncepcje,
  6. Kompetencje cyfrowe związane z nowymi mediami – umiejętność krytycznej oceny i rozwoju treści, które są prezentowane przez nowe media, jak i umiejętność wykorzystywania nowych mediów do skutecznej komunikacji,
  7. Interdyscyplinarność – oczytanie i zdolność do rozumienia koncepcji pochodzących z różnych dziedzin,
  8. Myślenie projektowe – umiejętność określania zadań i ich realizacja przy pomocy działania procesowego w celu osiągnięcia oczekiwanych wyników,
  9. Pracę w informacyjnym szumie – zdolność do rozróżniania i filtracji różnych informacji ze względu na ich ważność i wiarygodność,
  10. Wirtualną współpracę – umiejętność efektywnej pracy w ramach wirtualnych zespołów (Kwiatkowska, Rola, 2015).

Ze względu na rolę, jaką odgrywa TIK w edukacji uczniów, można ją opisać w podziale na trzy cechy.

TIK jako narzędzie kompensacyjne: nowe technologie rozumiane jako techniczne wsparcie, które umożliwia uczniowi ze SPE aktywne uczestnictwo w interakcji i komunikacji z otoczeniem. I tak np., jeżeli osoba jest motorycznie niepełnosprawna, TIK pomaga w pisaniu, jeżeli osoba ma problemy ze wzrokiem, to wówczas TIK wspomaga czytanie. Stosowanie TIK wspiera proces rozwiązywania problemów. Daje dostęp do informacji, wzmacnia komunikację z otoczeniem. Innymi słowy, nowe technologie mogą w pewnym stopniu wynagrodzić lub zastąpić brak lub utratę biologicznych funkcji.

TIK jako narzędzie dydaktyczne: TIK jako narzędzie wspierające nauczanie i uczenie się, wprowadza dydaktykę w nowy wymiar. Wiąże się ze zmianą dotychczasowych postaw rodziców i pedagogów w edukacji. Nowe spojrzenie na technologie informacyjno-komunikacyjne niesie za sobą heterogeniczność form nauczania i oceniania uczniów z różnorodnymi potrzebami edukacyjnymi. Należy mieć na uwadze to, że TIK, jako narzędzie dydaktyczne, jest środkiem w dążeniu do celu, jakim jest zwiększenie indywidualnego rozwoju ucznia.

TIK jako narzędzie komunikacyjne: nowe technologie mogą pośredniczyć w komunikacji z ludźmi niepełnosprawnymi. Wspomagające urządzenia i oprogramowania, które zaspokajają potrzeby uczniów z określonym problemem w komunikacji, są specyficzne dla każdego rodzaju niepełnosprawności. W takich przypadkach przykładowy komputer jest zasobem, który umożliwia komunikację, pozwalając osobie z zaburzeniami komunikacyjnymi wykazać się umiejętnościami w sposób bardziej dla niej wygodny, a osobom z zaburzeniami sprzężonymi wręcz uruchomić komunikację z otoczeniem zewnętrznym. W takiej właśnie perspektywie wypowiadali się o TIK nauczyciele biorący udział w badaniu. Deklarowali oni, że stosowanie TIK na zajęciach z dziećmi ze SPE wielowymiarowo oddziałuje na uczniów. Służy nie tylko do wykorzystania materiałów dydaktycznych, komunikacji z nauczycielem, rozwoju sprawności manualnej czy poprawie skupienia, ale równocześnie zaspokaja ważną potrzebę emocjonalną i społeczną tych dzieci. Dzięki TIK łatwiej jest im pracować, pokonywać własną niepełnosprawność czy też niwelować pewne deficyty, które byłyby niemożliwe do przezwyciężenia bez np. używania komputerów. Dzięki wykorzystaniu w szkole nowoczesnych technologii, uczniowie mają szansę opanować nowe umiejętności, odkryć nowe zainteresowania, rozpoznać swoje mocne strony (Wykorzystanie TIK w nauczaniu i uczeniu się uczniów z SPE na przykładzie rządowego programu rozwijania kompetencji uczniów i nauczycieli w zakresie stosowania technologii informacyjno-komunikacyjnych „Cyfrowa szkoła”. Raport opracowany w ramach projektu systemowego: Badanie jakości i efektywności edukacji oraz instytucjonalizacja zaplecza badawczego współfinansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego, realizowanego przez Instytut Badań Edukacyjnych, Warszawa 2013, s. 31). Znaczącymi autorytetami w tym obszarze badawczym są: M. Tanaś, P. Plichta, B. Siemieniecki, J. Bednarek, A. Andrzejewska. Prowadzone badania wskazują, że nowoczesne technologie przełamują bariery komunikacyjne, podnoszą samoocenę.

„Podstawową przesłanką oceny zasadności wykorzystania komputera w edukacji uczniów i studentów niepełnosprawnych winna być rewalidacyjna wartość tego środka informatycznego.” (Łaszczyk, 1998, s. 13) Już klasycy pedagogiki specjalnej, czyli M. Grzegorzewska, J. Doroszewska, J. Łaszczyk wyróżniali cztery podstawowe drogi ukierunkowujące pracę rewalidacyjną (Kirejczyk, 1981).

Pierwszą są działania kompensacyjne, polegające na udostępnieniu poddawanej rewalidacji osobie takich warunków, które pozwolą zaburzone funkcje zastąpić czymś, co posiada dla niej porównywalne znaczenie. Drugą są działania korekcyjne, zmierzają do naprawy zaburzonej funkcji organicznej bądź psychicznej. Trzecia to działania usprawniające, jakie mają usprawnić zaburzone funkcje (w tym przypadku intelektualne). A czwarta to wzbudzanie dynamizmu rewalidacyjnego, czyli dynamizowanie wysiłku jednostki, nastawionego na usprawnianie zaburzonej funkcji.

W każdej z wymienionych dróg można zastosować wspomaganie komputerowe. W zakresie działań kompensacyjnych komputer zaopatrzony w specjalne oprzyrządowanie pozwala, np. dzieciom z porażeniem mózgowym, pisać, rysować, korzystać z programów alternatywnej komunikacji. Dodatkowo, programy komputerowe pozwalają zastąpić zbyt skomplikowane dla upośledzonych umysłowo zjawiska lub układy reprezentacjami uproszczonymi. Również grafika komputerowa daje możliwość łatwego sterowania eksponowanymi treściami odwzorowującymi poznawany obiekt lub jego fragmenty. Podczas działań korekcyjnych użycie komputera pozwala nauczycielowi, a także uczniowi, staranniej kontrolować wykonywane czynności, a niekiedy wręcz wymusza precyzyjne ich wykonanie dzięki temu, że komputer tworzy szerokie możliwości obrazowania wzorca poprawnego działania i jego wyniku, co umożliwia szybkie korygowanie błędów.

W sferze poznawczej zastosowanie technik komputerowych stwarza dogodne warunki usuwania już utrwalonych błędów czy korygowania błędnie ukształtowanych pojęć.

W działaniach usprawniających istotna jest już sama konieczność umiejętności posługiwania się myszką i klawiaturą, co usprawnia rękę, ćwiczy koordynację wzrokowo-ruchową, rozwija umiejętność koncentracji uwagi, spostrzegawczość oraz inne funkcje percepcyjne. Dzięki atrakcyjności komputer stanowi najbardziej pożądane narzędzie do dynamizowania wysiłku jednostki. Zwykła, codzienna nauka staje się nagle dla dziecka z utęsknieniem oczekiwaną przyjemnością. Dzieci upośledzone umysłowo w stopniu lekkim mają świadomość swojej „inności”. Praca z komputerem wzmacnia ich samoocenę i podnosi wiarę we własne możliwości (Łaszczyk, 1998).

Wzrastająca rola multimediów we współczesnym świecie nakłada na szkoły niejako obowiązek stworzenia uczącym się możliwości zapoznania się z podstawami technologii informacyjnej. Każdy uczeń powinien mieć szansę zetknięcia się z tą technologią na swojej drodze zdobywania wykształcenia ogólnego.

Ważną kwestią jest również wykształcenie u nauczycieli postaw proinformatycznych i zapoznanie z zakresem wykorzystania w edukacji nowoczesnych technologii informacyjnych. Wciąż jednak nie wszystkie szkoły mają odpowiedni sprzęt, aby możliwa była realizacja zadań programowej ścieżki medialnej lub organizacja pozalekcyjnych zajęć komputerowych. Multimedialne środki dydaktyczne są powszechnie dostępne na rynku jednak głównie z przyczyn finansowych nie są obecne we wszystkich szkołach (Lenik, 2011, s. 156-163).

Ilustracja: Jason Eppink, digital disabled, Flickr CC BY 2.0

Title: 

Summary: 

Information society creates a lot of new possibilities and threats for people with disabilities. Some of them are presented in this paper. The following issues have been discussed:

  1. computer networks as a source of information and knowledge,
  2. e-learning as a method of education process of the disabled.

In particular, the paper presents an analysis of different ways of e-learning. This analysis is based on the results of a small scale survey in which people with disabilities took part. The paper contains a discussion of possibilities and limitations connected with e-educating process of disabled people.

Keywords: media education, disability, digital media, tools of the technology information communications, education from a distance

Bibliografia

Andrzejewska A., 2014, Dzieci i młodzież w sieci zagrożeń realnych i wirtualnych. Aspekty teoretyczne i empiryczne, Warszawa.

Andrzejewska A., 2010, Przydatność i zagrożenia Internetu dla osób niepełnosprawnych, w: Osoby niepełnosprawne a media cyfrowe. Z pogranicza teorii i praktyki, Warszawa.

Batorowska H., 2004, Kultura informacyjna, czy tylko edukacja informacyjna? w: Współczesna technologia informacyjna i edukacja medialna, T. Lewowicki, B. Siemieniecki (red.), Toruń.

Borowski A., 2006, Internet jako integracyjna przestrzeń kultury w: Świat pełen znaczeń – kultura i niepełnosprawność, J. Braun, S. Olszewski (red.), Kraków.

Domachowski W., 1998, Przewodnik po psychologii społecznej, Warszawa.

Drzewiecki P., 2011, Edukacja medialna w Polsce w latach 2008-2011. Najważniejsze inicjatywy, główne problemy, perspektywa rozwoju. „Biuletyn Edukacji Medialnej” nr 1, Warszawa.

Dykcik W., 1997, Pedagogika specjalna, Poznań.

GUS, 2016, Oświata i wychowanie w roku szkolnym 2015/2016, Warszawa

Graham S., Harris K, Larsen L., 2001, Prevention and intervention of writing difficulties for students with learning disabilities w: Learning Disabilities Research and Practice 16.

Higgins E. L., Raskind H. M., 1998, Assistive technology for post- secondary students with learning disabilities: An overview, “Journal of Learning Disabilities” 31, 1998.

Kirejczyk K. (1981): Upośledzenie umysłowe – Pedagogika. Warszawa

Kwiatkowska A.M., Rola B., 2015, Osoba z niepełnosprawnością intelektualną w świecie nowych technologii cyfrowych, Warszawa

Lenik Z., 2011, Zastosowanie multimedialnych środków dydaktycznych w procesie nauczania, „Postępy Nauki i Techniki” 11.

Lewis R. B., 1998, Assistive technology and learning disabilities: Today’s realities and tomorrow’s promises, “Journal of Learning Disabilities” 31.

Łaszczyk J., 1998, Komputer w kształceniu specjalnym, Warszawa.

Plichta P., 2012, Wyniki badań nad korzystaniem z Internetu przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną –praktyczne implikacje, w: Cyberbullying, J. Pyżalski (red.), Łódź.

Plebańska M., 2016, Nauczyciel kluczową technologią w szkole – cyfrowe kompetencje nauczycieli, Warszawa

Schwartz I.S., Grafinkle A.N, Bauer J., 1998, The picture exchange communication system: Communicative outcomes for young children with disabilities, “Topics in Early Childhood Special Education” 18.

Siemieniecki B., 1999, Komputerowa diagnostyka i terapia pedagogiczna – zarys problemów, w: Komputer w diagnostyce i terapii pedagogicznej, Toruń.

Szumski, G., 2005, Integracja szansą na normalizację życia osób niepełnosprawnych, w: Społeczeństwo równych szans – tendencje i kierunki zmian, D. Gorajewska (red.), Warszawa.

Zielińska J., 2005, Komputer w rozwoju sprawności komunikacyjnych dzieci niesłyszących, Toruń.

mgr Sebastian Zieliński

Pracownik Uczelni Nauk Społecznych w Łodzi. Doktorant Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie. Nauczyciel dyplomowany, oligofrenopedagog i tyflopedagog, specjalista wczesnego wspomagania rozwoju, doradca zawodowy pracujący z dziećmi i młodzieżą niepełnosprawną intelektualnie. W pracy badawczej koncentruje się na problemach funkcjonowania osób niepełnosprawnych w społeczeństwie informacyjnym i zagrożeniach ze strony świata cyfrowego, w tym uzależnieniach. Prowadzi szkolenia z zakresu zagrożeń powodowanych najnowszymi mediami cyfrowymi oraz prawa oświatowego. Wyniki badań przedstawia na licznych konferencjach krajowych i międzynarodowych oraz publikuje innowacyjne artykuły i referaty w czasopismach naukowych oraz specjalistycznych, ekspert ds. edukacji w Radzie Dialogu Społecznego.

Latest posts by mgr Sebastian Zieliński (see all)

About mgr Sebastian Zieliński

Pracownik Uczelni Nauk Społecznych w Łodzi. Doktorant Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie. Nauczyciel dyplomowany, oligofrenopedagog i tyflopedagog, specjalista wczesnego wspomagania rozwoju, doradca zawodowy pracujący z dziećmi i młodzieżą niepełnosprawną intelektualnie. W pracy badawczej koncentruje się na problemach funkcjonowania osób niepełnosprawnych w społeczeństwie informacyjnym i zagrożeniach ze strony świata cyfrowego, w tym uzależnieniach. Prowadzi szkolenia z zakresu zagrożeń powodowanych najnowszymi mediami cyfrowymi oraz prawa oświatowego. Wyniki badań przedstawia na licznych konferencjach krajowych i międzynarodowych oraz publikuje innowacyjne artykuły i referaty w czasopismach naukowych oraz specjalistycznych, ekspert ds. edukacji w Radzie Dialogu Społecznego.

Post Navigation

Analytic Code