Kompetencje nauczyciela w procesie edukacji medialnej

Wprowadzenie

W większości państw europejskich usługi telekomunikacyjne, internetowe oraz medialne należą do jednych z najbardziej dynamicznych sektorów gospodarki. Przyszłość mediów i ich kształt w dużym stopniu zależą również od korporacji międzynarodowych (Williams, 2008, s. 38-42). Rozwój mediów oraz wzrost ich znaczenia w życiu społeczno-kulturalnym wpływają na rosnące zainteresowanie wykorzystaniem ich potencjału w edukacji na każdym poziomie nauczania. Przemiany ekonomiczne, naukowo-techniczne oraz kulturowe zachodzące we współczesnym świecie sprawiają, że na pierwszy plan wysuwa się technologia informacyjna. Postępująca rewolucja informatyczna w dużym stopniu wpływa na sposób funkcjonowania społeczeństw. Wprowadzenie technologii komputerowej do powszechnego użytku powoduje, że społeczeństwo kształtuje się pod wpływem odbioru, przetwarzania oraz przekazywania informacji. Omawiane procesy i przemiany nie pozostają bez wpływu na edukację i jej kierunki rozwoju, a ściślej rzecz ujmując na znaczenie kompetencji nauczyciela w procesie edukacji medialnej (Gajda i in., 2002, s. 139-146).

Na przestrzeni lat rola nauczyciela oraz zestaw kluczowych kompetencji uważanych za niezbędne w procesie dydaktycznym uległy znacznym przeobrażeniom. W literaturze przedmiotu coraz częściej pojawia się termin – społeczeństwo medialne, w którym zestaw kompetencji, niezbędnych do efektywnego i skutecznego funkcjonowania, odnosi się zarówno do starych, jak i nowych mediów. Niegdyś, w społeczeństwie przemysłowym, minimum umiejętności było wyznaczonych przez umiejętność czytania i pisania. Współcześnie – w społeczeństwie medialnym konieczne jest wyposażenie jednostek w kompetencje w zakresie stosowania narzędzi edukacji medialnej, w szczególności umiejętności korzystania z komputera oraz globalnej sieci informatycznej. Ponadto, ważne jest nie tylko posiadanie technicznych umiejętności, ale i praktyczne zastosowanie poszczególnych narzędzi, które wspierają proces realizacji celów w procesie dydaktycznym. Wobec tego, jednym z ważniejszych zadań placówek edukacyjnych jest wyposażenie jednostek w niezbędne dziś – kompetencje medialne (Goban-Klas, 2004, s. 307).

  1. Rola mediów w edukacji – w świetle wybranych prac

Współcześnie oddziaływanie mediów oraz związane z tym przemiany dotyczą wielu dziedzin życia, w tym również edukacji. Coraz częściej, od placówek edukacyjnych a szczególnie od nauczycieli oczekuje się współudziału w przygotowaniu uczniów do życia w zmieniającym się świecie, w którym szczególną rolę odgrywają media. Pojęcie mediów obejmuje dwie kategorie znaczeniowe: przekazy medialne (np. artykuły prasowe, programy telewizyjne i multimedialne) oraz środki umożliwiające rejestrację i transmisję komunikatów medialnych. Z kolei, Marshall McLuhan definiuje media jako „swoiste przedłużenie człowieka, rozszerzenie jego sensorycznych możliwości i intelektualnych zdolności” (Strykowski, Kąkolewicz, Ubermanowicz, 2008, s. 58). Zmieniająca się rzeczywistość edukacyjna wskazuje na konieczność wykorzystania takich metod i form kształcenia oraz wychowania, które spełnią oczekiwania społeczeństwa, i tym samym stworzą możliwość pełnego rozwoju młodego pokolenia (Minkiewicz-Najtkowska, 2003, s. 25). Należy również uwzględnić, że rozwój techniki oraz technologii informacyjnej i towarzyszące temu przekształcenia warunków społecznych wyznaczają nowe koncepcje edukacyjne zmierzające w kierunku nowoczesnej cywilizacji informatycznej (Serdyński, 2009, s. 41). Zatem, współcześnie posiadanie odpowiednich kompetencji w zakresie techniki i technologii informacyjnej jest niezbędne, nierzadko też stanowi element konieczny dla realizacji celów oraz potrzeb społecznych.

Współcześnie media stanowią jedną z największych sił, które oddziałują na jednostkę. Wszechobecność mediów powoduje, że w dużym stopniu kształtują one poglądy i wiedzę człowieka o szeroko rozumianej rzeczywistości. Ponadto media, za sprawą środków technicznych umożliwiających zwielokrotnianie informacji wysunęły się na czołowe miejsce w zakresie współczesnego obiegu informacji (Cyboran, 2008, s. 158). Warto nadmienić, że pojęcie mediów ma charakter zbiorczy, i tym samym odnosi się zarówno do prostych środków znajdujących się w powszechnym użyciu (np. tablic, plansz, podręczników), jak i do technologii informacyjnych (np. komputerów, telewizorów, Internetu). Należy również uwzględnić, że media stanowią niezbędny element poprawnie zorganizowanego procesu kształcenia (Strykowski, Strykowska i Pielachowski, 2003, s. 29). Nie ulega wątpliwości, że rola mediów w ówczesnym świecie jest ogromna. Media nie tylko oddziałują na rzeczywistość, ale i ją tworzą, ustalając: normy, modele oraz standardy zachowań. Dla wielu ludzi media są też podstawowym źródłem informacji.

Jedną z dziedzin życia, na którą znaczny wpływ mają media jest edukacja. Wpływowi temu towarzyszy jednak pewna sprzeczność. Z jednej strony, media kształtują wizerunek nauki w społeczeństwie, z kolei, z drugiej strony wydarzenia naukowe stosunkowo rzadko są przedmiotem zainteresowania mediów (najczęściej pojawiają się w charakterze ciekawostki czy sensacji). Sprzeczność ta została opisana w raporcie pt.: „Powszechne rozumienie nauki”,  przygotowanym przez grupę powołaną na wniosek angielskiego towarzystwa naukowego Royal Society. Raport potwierdził, że nauka jest bardzo powierzchownie traktowana przez media, a wydarzenia naukowe prezentowane są bez głębszego kontekstu oraz zrozumienia tematu. W obliczu takich wniosków autorzy raportu postulują, aby zagadnienia dotyczące nauki w większym stopniu włączyć do programów ogólnych, a z kolei w programach o charakterze ściśle popularyzatorskim stosować różne formy przekazu informacji, takie jak: filmy biograficzne, reportaże (Cyboran, 2008, s. 159-161). Tak rozumiana specjalizacja w odniesieniu do różnych typów programów i przekazywanych treści mogłaby być również korzystna dla odbiorców, którzy charakteryzują się odmiennymi preferencjami i oczekiwaniami wobec poszczególnych programów.

Media oferują wiele możliwości, jedną z nich może być wykorzystanie środków masowego przekazu do rozszerzenia działalności uniwersytetów poprzez transmitowanie na żywo (przez radio, telewizję) wybranych wykładów uniwersyteckich. Obecnie takie działania w Polsce zostały zaniechane, ale niewykluczone, że pojawią się chętni, by powrócić do tego pomysłu. Różnorodne przekazy medialne są też udostępniane poprzez sieci teleinformatyczne, jednak ich słabością jest duże rozproszenie, a także niewystarczająco sprawne systemy wyszukiwania (Cyboran, 2008, s. 159-161). Coraz większą popularnością cieszą się również wideokonferencje oraz naukowe serwisy internetowe. Przykładem polskiego, naukowego serwisu internetowego jest „Nauka w Polsce”. Głównym założeniem serwisu jest popularyzacja polskiej nauki. Portal skierowany jest zarówno do środowiska naukowego, jak i do wszystkich osób interesujących się polską nauką. W serwisie publikowane są artykuły oraz informacje pochodzące z najciekawszych badań naukowych, opisywana jest też działalność wybitnych postaci świata nauki i najważniejsze informacje dotyczące działalności polskich uczelni oraz placówek badawczych, a także istotne informacje naukowe ze świata (PAP, Nauka w Polsce, serwis PAP poświęcony polskiej nauce 2011).

Możliwości oraz potencjał mediów w odniesieniu do działalności edukacyjnej i popularyzatorskiej w znacznym stopniu nie są w Polsce należycie wykorzystywane. Niemniej jednak, media wywierają coraz większy wpływ na edukację i proces kształcenia na wszystkich poziomach nauki. Co ważne, uczniowie często nie są przygotowani do odbioru światowej informacji i gubią się w jej bardzo rozległych nurtach. W takim przypadku, nieoceniona wydaje się być rola nauczyciela oraz jego kompetencje w odniesieniu do edukacji medialnej, celem przygotowania uczniów do prawidłowego odbioru informacji, płynących z mediów. Co więcej, wskazuje to na wzrost roli nauczyciela (i tym samym posiadanych przez niego kompetencji) we współczesnym procesie kształcenia a nie, jak mogłoby się wydawać na jej wyeliminowanie (Gajda, Juszczyk, Siemieniecki i Wenta, 2002, s. 145-146).

W kontekście niniejszych rozważań istotna jest również koncepcja media literacy, odnosząca się do umiejętności korzystania z mediów. Pojęcie koncepcji media literacy ewoluowało na przestrzeni lat. Współcześnie wśród umiejętności korzystania z mediów wskazuje się m.in. na: umiejętność analizy i tworzenia wiadomości multimedialnych, a także umiejętność oceny wpływu wiadomości multimedialnych na społeczeństwo oraz kulturę. Ważna jest też zdolność odniesienia przekazów medialnych do własnych doświadczeń, wartości oraz przekonań (Center For Media Literacy). We współczesnym świecie umiejętność korzystania z mediów nabiera coraz większego znaczenia. Koncepcja media literacy wskazuje na najważniejsze umiejętności, które warunkują proces ustawicznego kształcenia, a także pełnego uczestnictwa w życiu społecznym i kulturalnym. Umiejętność korzystania z mediów jest szczególnie ważna w edukacji, wpływa też na zrozumienie roli mediów w społeczeństwie.

  1. Nauczyciel we współczesnym systemie edukacji

Każda profesja posiada charakterystyczną dla siebie specyfikę. W związku z tym, również zawód nauczyciela związany jest z określonym zbiorem wartości, postaw oraz czynności. Na specyfikę pracy nauczyciela wpływa kilka czynników, takich jak: posiadane wykształcenie, uzdolnienia, sprawności, a przede wszystkim kompetencje (Miszczuk, 2007, s. 66). Współcześnie, nauczyciel pełni wiele różnorodnych funkcji i zadań, najważniejsze z nich dotyczą przekazywania różnych wiadomości, zapoznawania ze światem wartości, a także kształtowania umiejętności i zdolności. Współczesny nauczyciel to profesjonalista, który jest przygotowany merytorycznie, psychologicznie, pedagogicznie, a także metodycznie. Nauczyciel nie tylko przekazuje uczniom wiedzę, ale też wartości i wzory zachowań. Nie bez wpływu na pracę nauczyciela pozostaje również jego doświadczenie społeczne i życiowe. Zadaniem nauczyciela jest też wspomaganie wszechstronnego rozwoju uczących się. Lista kompetencji nauczycieli jest bardzo szeroka i różnorodna, z uwagi na to, że nauczyciel jest zaangażowany w zmiany rozwojowe szkoły oraz edukacji, a także kultury oraz życia społecznego (Pilch, 2004, s. 548).

Każdy nauczyciel w procesie nauczania stosuje różne narzędzia oraz środki dydaktyczne. Biorąc pod uwagę fakt, że narzędzia i środki dydaktyczne wykorzystywane w edukacji medialnej są częścią warsztatu pracy nauczyciela oraz ucznia, kluczowe dla niniejszych rozważań jest określenie i doprecyzowanie tego pojęcia. Warsztat pracy może być rozumiany w ujęciu szerszym oraz węższym. W szerszym ujęciu, warsztat pracy nauczyciela stanowi układ dobranych procedur postępowania, metod oraz sposobów działania, a także dokumentów prawnych i planistyczno-organizacyjnych oraz środków materialno-technicznych. Z kolei, w ujęciu węższym, warsztat pracy nauczyciela obejmuje: wyposażenie, urządzenia, a także sprawne i metodyczne wykorzystanie instrumentarium medialnego w działalności nauczycielskiej. Narzędzia edukacji medialnej stanowią zatem pomoce naukowe oraz środki dydaktyczne, współcześnie znane jako media i technologie informacyjne (Strykowski, Strykowska i Pielachowski, 2003, s. 29).

W teorii, jak i praktyce podkreśla się, że jakość edukacji zależy przede wszystkim od posiadanych przez nauczycieli kompetencji. Kompetencje zawodowe i społeczne nauczyciela są utożsamiane z funkcjami, jakie pełni współczesny nauczyciel. Zakres funkcji nauczyciela obejmuje: nauczanie, uczenie się, diagnozowanie, opiekę, wychowanie, życiowe oraz szkolne ukierunkowanie, organizację pracy własnej uczniów, działalność innowacyjną, samodoskonalenie, a także współpracę ze środowiskiem oraz współpracę z rodzicami (Pilch, 2004, s. 549-550). Współcześnie, kompetencje nauczyciela uwzględniają zatem całokształt procesu dydaktycznego. We współczesnym świecie, nauczyciel staje wobec różnych przemian globalnych, rozumianych jako pojawiające się nowe obszary aktywności, nowe reguły porządku edukacyjnego oraz gospodarczego. Nowe wyzwania pojawiają się również w związku z edukacją globalną, wskazującą na konieczność zdobywania i doskonalenia nowych kompetencji, szczególnie w odniesieniu do edukacji medialnej. Omówione procesy i zjawiska powodują, że edukacja, i co za tym idzie – samoedukacja nauczycieli nabiera nowego znaczenia (Kozioł i Kobyłecka, 2002, s. 53).

  1. Pojęcie i istota kompetencji

W odniesieniu do tematyki opracowania kluczowe jest wyjaśnienie pojęcia – kompetencja. Termin kompetencja pochodzi z języka łacińskiego – competentia, które oznacza zgodność bądź odpowiedzialność oraz – competere, oznaczające współprzewodniczyć, nadawać. W literaturze można odnaleźć wiele różnych definicji terminu kompetencja, jednak najczęściej jest ono utożsamiane z: adaptacyjnym i transgresyjnym potencjałem podmiotu, a także zdolnością do czegoś, co jest uzależnione od znajomości wchodzących w nią umiejętności i od przekonania o możliwości używania tej zdolności. Kompetencja jest również rozumiana jako złożona dyspozycja, która stanowi wypadkową wiedzy, motywacji, postaw, umiejętności, wartościowania i emocji bądź jako dyspozycja, która staje się osiągalna poprzez wyuczenie, i jest możliwa do zaobserwowania przez innych. Strukturę kompetencji tworzą trzy komponenty: umiejętność właściwego zachowania, świadomość skutków i potrzeba działania oraz przyjęcie odpowiedzialności za skutki (Żegnałek, 2012, s. 41-42).

Pojęcie kompetencji ma charakter wielowymiarowy, co stwarza wiele trudności w jego jednoznacznym klasyfikowaniu oraz definiowaniu, przy czym owe trudności nie dotyczą sporów terminologicznych, lecz raczej wynikają z zainteresowań badaczy, zajmujących się odmiennymi dyscyplinami naukowymi. W celu zachowania poprawności terminologicznej należy w pierwszej kolejności dokonać rozróżnienia znaczeń dwóch terminów pojawiających się w literaturze przedmiotu: kompetencja (competency) oraz kompetencyjność (competence). Pierwszy z terminów nawiązuje do konkretnych osób oraz ich pożądanych zachowań w miejscu pracy, a więc takich, które prowadzą do kompetentnych działań. Z kolei termin kompetencyjność nakierowany jest na pracę, funkcje bądź zadania, w odniesieniu do których dana osoba jest kompetentna (Walkowiak, 2007, s. 17-18). Istotne jest również rozróżnienie pojęć – kompetencje oraz kwalifikacje. Nieodłącznym elementem kompetencji są kwalifikacje, które zdobywa się podczas edukacji szkolnej i kursów, najczęściej przed rozpoczęciem pracy zawodowej, choć możliwe jest także doskonalenie kwalifikacji w czasie wykonywania pracy zawodowej. W tym ujęciu kwalifikacje są bliższe umiejętnościom, i najczęściej są utożsamiane z poziomem wykształcenia. Ponadto wśród składników kompetencji można wskazać: wiedzę, postawy, umiejętności, cechy osobowościowe, zachowania, wartości kulturowe, motywację (gotowość do działań) oraz doświadczenie (Walkowiak, 2007, s. 19-20). W literaturze przedmiotu funkcjonuje też pojęcie kompetencji nauczycielskich, stanowiące strukturę poznawczą składającą się z: wiedzy, umiejętności, dyspozycji oraz postaw nauczycieli, które są niezbędne dla skutecznej realizacji zadań (Szempruch, 2001, s. 112).

Ważnym terminem jest również przydatność zawodowa nauczyciela, która stanowi funkcję jego kompetencji, motywacji, cech osobowości oraz społecznego funkcjonowania. W związku z tym wskazuje się na konieczność integralnego stosowania w procesie kształcenia nauczycieli trzech różnych tradycji edukacyjnych. Pierwsza z nich jest zorientowana na rozwój osobowości, druga opiera się na społecznym funkcjonowaniu nauczycieli, natomiast trzecia nawiązuje do kształcenia pedagogicznego oraz kompetencji merytorycznych nauczycieli. Ponadto cechą charakterystyczną kompetencji nauczyciela jest ich rozwojowość, która oznacza, że kompetencje niezbędne w pracy nauczyciela nigdy nie są wystarczające, lecz podlegają nieustannym procesom rozwojowym (Szempruch, 2001, s. 14-15).

W świetle wybranej literatury, pojęcie kompetencji jest najczęściej utożsamiane z wiedzą, motywacją, postawą, wartościami oraz umiejętnościami. W odniesieniu do edukacji medialnej, niezwykle ważne jest ciągłe doskonalenie kompetencji, które pozwala sprostać wyzwaniom pojawiającym się w jej obszarze. Istota kompetencji nauczyciela wynika z ich roli dla procesu dydaktycznego. Posiadanie odpowiednich kompetencji pozwala na wykorzystanie całokształtu oddziaływań dydaktycznych, a także uatrakcyjnienie procesu nauczania na każdym etapie edukacji.

  1. Wybrane typologie kompetencji

Kompetencje nauczyciela na każdym etapie nauczania przesądzają o efektach jego pracy z uczniami. Biorąc pod uwagę najbardziej podstawowy zestaw kompetencji nauczyciela można wskazać: kompetencje merytoryczne, kompetencje dydaktyczno-metodyczne oraz kompetencje wychowawcze. Kompetencje merytoryczne dotyczą w szczególności treści nauczanych przedmiotów, ich kolejności, a także celów nauczania. Kompetencje dydaktyczno-metodyczne skoncentrowane są na warsztacie pracy nauczyciela i uczniów. Z kolei kompetencje wychowawcze oznaczają sposób oddziaływania na wychowanków (Żegnałek, 2008, s. 189; Kwieciński i Śliwierski, 2004, s. 300).

Inny podział kompetencji nauczyciela, który uwzględnia obecny charakter edukacji wskazuje na: kompetencje merytoryczne, psychologiczno-pedagogiczne, diagnostyczne, dotyczące planowania i projektowania, dydaktyczno-metodyczne, autoedukacyjne, komunikacyjne oraz medialne (Strykowski, Strykowska i Pielachowski, 2003, s. 24-25). Kompetencje psychologiczno-pedagogiczne obejmują wiedzę, z zakresu pedagogiki i psychologii, niezbędną w działalności dydaktyczno-wychowawczej nauczyciela (Lewandowska, 2007, s. 186). Z kolei, kompetencje diagnostyczne związane są przede wszystkim z umiejętnością diagnozy w odniesieniu do uczniów oraz środowiska. Natomiast kompetencje dotyczące planowania i projektowania nawiązują w szczególności do umiejętności sporządzania planów dydaktycznych oraz programów  nauczania. Ważne są również kompetencje autoedukacyjne, dotyczące oceny programów i podręczników szkolnych, a także kontroli i oceny osiągnięć uczniów wraz z uwzględnieniem jakościowego pomiaru pracy szkoły (Strykowski, Strykowska i Pielachowski, 2003, s. 24-29). W odniesieniu do kompetencji komunikacyjnych wskazuje się na zdolność nauczyciela do komunikowania, obejmującą ogół wiedzy, umiejętności oraz sprawności, które określają zakres możliwości porozumiewania się z otoczeniem, zarówno z pozycji nadawcy, jak i odbiorcy werbalnych oraz niewerbalnych przekazów (Michałowski, 2004, s. 169-170).

Powyższy podział stanowi zatem rozszerzenie podstawowego zestawu kompetencji nauczyciela i potwierdza charakterystyczną cechę kompetencji, jaką jest ich rozwojowość. W obliczu wielu przemian w systemie edukacji oraz akcentowania zadań i funkcji współczesnego nauczyciela, podstawowy zestaw kompetencji nie wyczerpuje całości poruszanego problemu. Nie uwzględnia również charakteru i kierunków rozwoju współczesnej edukacji, w szczególności w odniesieniu do edukacji medialnej i jej roli w procesie dydaktycznym. Zestaw kompetencji nauczyciela powinien być zatem postrzegany jako pojęcie wielowymiarowe, uwzględniające rozwój technik i technologii informatycznych oraz ich oddziaływanie na edukację. Wpływ posiadanych przez nauczyciela kompetencji na efekty pracy, a więc przede wszystkim skuteczność oddziaływań dydaktycznych pozostaje niepodważalny. W obliczu przemian we współczesnej edukacji szczególnego znaczenia nabierają kompetencje medialne nauczyciela, które zostały zaprezentowane w kolejnym podrozdziale opracowania.

  1. Kompetencje medialne nauczyciela

Współczesne programy nauczania, oparte są na założeniu, że uczniowie mają stały kontakt z technologią informacyjną. W obliczu pojawiających się nowych wyzwań w obszarze edukacji powstaje konieczność ciągłego aktualizowania wiedzy teoretycznej przez nauczycieli, doskonalenia przez nich umiejętności praktycznych, w szczególności w odniesieniu do posługiwania się narzędziami edukacji medialnej, i w konsekwencji konieczności uczenia się nowego typu komunikacji, organizacji zajęć. Powstała zatem naturalna potrzeba przygotowania informatycznego nauczycieli, które sprawiłoby, że narzędzia medialne będą stanowiły wszechstronne narzędzie pracy (Lewandowska, 2007, s. 195). Konieczność posiadania podstawowych umiejętności w posługiwaniu się mediami dotyczy wszystkich nauczycieli (Strykowski, Kąkolewicz, Ubermanowicz, 2008, s. 56). W literaturze przedmiotu wskazuje się, że efektywność wykorzystania mediów we współczesnej szkole zależy przede wszystkim od dwóch grup czynników. Pierwsza grupa czynników wskazuje na wyposażenie szkół w materiały i urządzenia dydaktyczne (np. filmy, programy komputerowe). Z kolei, drugą grupę czynników tworzą wiedza oraz umiejętności metodyczno-techniczne i medialne nauczyciela (Strykowski, Strykowska i Pielachowski, 2003, s. 29).

Kompetencje medialne i informacyjne wyrażają się przede wszystkim umiejętnością wykorzystania technologii informacyjnej oraz komunikacyjnej, celem doskonalenia procesów edukacyjnych (Miszczuk, 2007, s. 71). Ponadto, wykorzystanie komputera i globalnej sieci informacyjnej w procesie nauczania wiąże się z koniecznością znajomości przez nauczycieli najnowszych technologii wykorzystywanych w procesie przekazu komunikatów multimedialnych (Lewandowski, 2002, s. 149-150). W tym miejscu, ważne jest również wyjaśnienie terminu: kompetencje informatyczne, które stanowią wyuczoną i dynamiczną dyspozycję osobowościową podmiotu, wyrażającą się w umiejętności wykorzystania zestawu komputerowego, a także oprogramowania, wspierającego pracę dydaktyczną i organizacyjną. W takim ujęciu, kompetencje medialne to grupa umiejętności o charakterze instrumentalnym w zakresie obsługi oraz wykorzystania mediów, a także wiedza o wpływie mediów na wyobraźnię i spostrzegawczość ucznia, m.in. poprzez: umiejętność analizy informacji przekazywanych przez media w kontekście etycznym i społecznym oraz umiejętność wyboru mediów dla rozwoju dyspozycji poznawczych uczniów (Serdyński, 2009, s. 45). Kompetencje medialne nauczyciela są również rozumiane jako umiejętności: analizy oraz oceny merytorycznej i pedagogicznej zasobów medialnych, wyznaczania właściwych zadań w procesie kształcenia oraz wychowania w oparciu o znajomość mediów, a także obsługi urządzeń medialnych. Ważna jest też orientacja i rozeznanie w zasobach medialnych w danej dziedzinie nauki czy ścieżce edukacyjnej, znajomość podstawowych zasad ergonomii pracy z mediami, a także przygotowanie oraz motywacja do ustawicznego unowocześniania własnego warsztatu pracy i warsztatu pracy uczniów (Strykowski, Strykowska i Pielachowski, 2003, s. 29).

Szczególnie ważne są również kompetencje nauczyciela związane z wykorzystaniem komputerów w edukacji. Najważniejsze z nich to: znajomość i umiejętność wykorzystania multimedialnego zestawu komputerowego, umiejętność korzystania z funkcji oferowanych w Internecie (szczególnie w zakresie programów i gier edukacyjnych itp.), zdolność wykorzystania technologii komputerowych we własnym doskonaleniu zawodowym oraz w celach komunikowania się, a także zdolność radzenia sobie w prostych, typowych sytuacjach awarii sprzętu (Strykowski, Strykowska i Pielachowski, 2003, s. 29). Z punktu widzenia pedagogiki mediów, jako nowej dyscypliny pedagogicznej, kompetencje medialne definiuje się jako umiejętność wyboru ofert medialnych, umiejętność przygotowania własnych komunikatów medialnych oraz ich odpowiedzialne rozpowszechnianie w społeczeństwie, a także umiejętność identyfikacji wpływu mediów na osobowość uczniów (Serdyński, 2009, s. 45). Ponadto ważną kwestią jest to, aby kompetencje medialne i informatyczne nauczycieli wyprzedzały w czasie właściwe kompetencje uczniów (Miszczuk, 2007, s. 71). Uwzględnianie narzędzi edukacji medialnej w nauczaniu oraz uczeniu się ma szczególne znaczenie dla skuteczności procesu dydaktycznego. Kluczową rolę w zakresie efektywności stosowania mediów w edukacji może również odegrać wymiana wiedzy i doświadczeń nauczycieli w tym obszarze. Poszczególne definicje kompetencji medialnych nauczyciela uwydatniają przede wszystkim dwa elementy: posiadanie wiedzy teoretycznej w zakresie narzędzi edukacji medialnej oraz umiejętność jej wykorzystania w praktyce. Za główny cel zastosowania narzędzi medialnych można przyjąć doskonalenie procesu dydaktycznego. W celu szczegółowej analizy kompetencji medialnych nauczyciela warto odwołać się do poszczególnych kategorii tychże kompetencji.

W literaturze przedmiotu wskazuje się na wiele, odmiennych kategorii kompetencji medialnych nauczyciela. W niniejszym opracowaniu kompetencje medialne będą analizowane w czterech, kluczowych kategoriach. Na wykresie 1 zaprezentowano poszczególne podgrupy kompetencji medialnych nauczyciela: teoretyczne kompetencje medialne, pedagogiczne kompetencje medialne, dydaktyczne kompetencje medialne oraz osobiste kompetencje medialne (Serdyński, 2009, s. 46-47 za: Magenheim 2000).

 Wykres 1. Kompetencje medialne nauczyciela

 

SAMSUNG CAMERA PICTURES

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Serdyński, 2009, s. 46-47 za: Magenheim 2000.

Poszczególne kategorie kompetencji medialnych zostały szczegółowo omówione w dalszej części opracowania.

5.1. Teoretyczne kompetencje medialne

Teoretyczne kompetencje medialne nawiązują przede wszystkim do ogólnej wiedzy o podstawach działania oraz funkcjonowaniu mediów i komunikacji medialnej (Serdyński, 2009, s. 46). Istota teoretycznych kompetencji medialnych sprowadza się do twórczego oraz krytycznego odbioru szerokiej oferty programowej prezentowanej przez media. Wykorzystanie w procesie dydaktycznym, nie tylko tradycyjnych środków dydaktycznych, ale i nowoczesnych środków multimedialnych pozwala na wyzwolenie różnych rodzajów aktywności jednostki, m.in. aktywności intelektualnej, spostrzeżeniowej, manualnej oraz emocjonalnej. Kompleksowe i umiejętne dobranie przez nauczyciela środków i narzędzi multimedialnych pozwala też na osiągnięcie wysokiego poziomu efektywności oddziaływania na czynności poznawcze jednostki. W zakresie organizowania i wspomagania procesu dydaktycznego, multimedialne środki dydaktyczne, tym lepiej spełniają funkcje edukacyjne, im wyższy jest poziom interakcji pomiędzy podmiotem a przedmiotem uczenia się (Serdyński, 2009, s. 67).

Na zakres teoretycznych kompetencji medialnych nauczyciela składa się umiejętność korzystania z: komputera multimedialnego, wideoprojektora, drukarek atramentowych i laserowych, skanera, grafoskopu, aparatu cyfrowego, odtwarzacza stereofonicznego i wideo, bezprzewodowych urządzeń nagłaśniających, kamery i telewizora cyfrowego oraz kserokopiarki (Serdyński, 2009, s. 71). Teoretyczne kompetencje medialne nauczyciela nawiązują zatem w szczególności do konieczności posiadania wiedzy o działaniu narzędzi edukacji medialnej oraz ich wpływie na uczniów. Istota oddziaływania mediów na uczniów wynika z możliwości powstania wielu negatywnych konsekwencji związanych z niewłaściwym wykorzystaniem mediów w procesie dydaktycznym.

5.2. Pedagogiczne kompetencje medialne

Drugą podgrupę medialnych kompetencji nauczyciela tworzą kompetencje pedagogiczne. Ważnym zadaniem w obszarze edukacji medialnej jest opracowanie optymalnego oraz skutecznego systemu dydaktycznego, który wskazywałby jasne przesłanki prakseologiczne oraz paradygmatyczne dla udziału mediów w realizacji procesu dydaktycznego. Zakres pedagogicznych kompetencji medialnych nauczyciela obejmuje umiejętność zastosowania odmiennych koncepcji kształcenia w procesie dydaktycznym, celem efektywnego kształtowania kompetencji informatycznych i medialnych uczniów. Biorąc pod uwagę zakres pedagogicznych kompetencji medialnych należy wyodrębnić: behawiorystyczną teorię kształcenia, konstruktywistyczną teorię kształcenia, kognitywistyczną teorię kształcenia, humanistyczną teorię kształcenia, kształcenie problemowo-programowe, wielostronne oraz modułowe (Serdyński, 2009, s. 72-73).

Z perspektywy pedagogiki medialnej na szczególną uwagę zasługuje kognitywistyczna teoria kształcenia (Siemieniecki, 2010). Zastosowanie kognitywistycznej koncepcji kształcenia, opierającej się na modelu czynności motorycznych i poznawczych w edukacji medialnej niesie ze sobą wiele korzyści, które wynikają z połączenia trzech teorii uczenia się: uczenie się przez obserwację, modelowanie i naśladowanie, uczenie się poprzez wgląd i uczenie się oparte na stadiach rozwoju poznawczego J. Piageta. W takim ujęciu, rozwiązywanie zadań sprowadza się do tworzenia schematów poznawczych w środowisku informatyczno-medialnym, co pozwala na umiejętne korzystanie z narzędzi medialnych i informatycznych, wspomagając jednocześnie wszechstronny rozwój uczniów (Serdyński, 2009, s. 81-82).

5.3. Dydaktyczne kompetencje medialne

Na dydaktyczne kompetencje medialne nauczyciela składają się w szczególności: wiedza, umiejętności oraz doświadczenie z zakresu pedagogiki mediów, dydaktyki ogólnej oraz technologii informacyjnej, które są niezbędne dla planowania oraz realizacji procesu dydaktycznego wspieranego udziałem mediów, zarówno w nauczaniu przedmiotowym, jak i interdyscyplinarnym. Wobec tego, dydaktyczne kompetencje medialne mogą mieć charakter teoretyczny oraz praktyczny. Dydaktyczne kompetencje medialne o charakterze teoretycznym obejmują wiedzę oraz umiejętności intelektualne nauczyciela, które są niezbędne do zaprojektowania procesu dydaktycznego, z kolei kompetencje medialne o charakterze praktycznym tworzą umiejętności oraz doświadczenie nauczyciela, które ujawniają się w czasie wykonywania konspektu lekcji, a także realizacji procesu dydaktycznego.

Zakres dydaktycznych kompetencji medialnych nauczyciela jest szeroki i obejmuje następujące umiejętności: interpretowania haseł treści programowych w obszarze edukacji medialnej i informatycznej, właściwej operacjonalizacji celów kształcenia, tworzenia zadań dydaktycznych w oparciu o model czynności motorycznych i poznawczych, doboru efektywnych i skutecznych metod kształcenia, przygotowania prawidłowego konspektu lekcji, diagnozowania oraz ewaluacji stopnia opanowania przez uczniów kompetencji medialnych i informatycznych, komunikowania się z uczniami w środowisku informatyczno-medialnym, komputerowego wspomagania i uatrakcyjniania procesu dydaktycznego, tworzenia prezentacji multimedialnej, realizacji interdyscyplinarnych zadań projektowych, zorganizowania kształcenia na odległość, planowania oraz koordynowania działań samokształceniowych uczniów, a także umiejętność projektowania działań edukacyjnych w kształceniu zintegrowanym, przedmiotowym i interdyscyplinarnym (Serdyński, 2009, s. 113-115).

5.4. Osobiste kompetencje medialne

Niezbędne dla efektywnych działań pedagogicznych są również osobiste kompetencje medialne nauczyciela. Posiadanie przez nauczyciela osobistych kompetencji medialnych jest konieczne dla radzenia sobie w zmieniających się okolicznościach i warunkach działania, które wymagają od nauczyciela poprawnej i realnej diagnozy sytuacji, posiadania doświadczeń edukacyjnych, adekwatnych ocen, krytycznego myślenia, a także odpowiedzialnych decyzji. Na osobiste kompetencje medialne nauczyciela składa się szereg umiejętności, z których najważniejsze to: odpowiedzialne postępowanie w środowisku informatyczno-medialnym oraz umiejętność krytykowania mediów. Odpowiedzialne postępowanie nawiązuje przede wszystkim do etycznego działania, wynikającego ze stosunku nauczyciela do przestrzegania norm etycznych oraz uwzględniania wartości moralnych (Serdyński, 2009, s. 137-139). Z kolei umiejętność krytyki mediów wskazuje, że nauczyciel powinien wyposażać uczniów w określone wzory postępowania, takie jak: świadomość oraz znajomość zagrożeń, jakie niesie ze sobą technologia informacyjna, kształtowanie dojrzałości informacyjnej, refleksja nad różnicą w odniesieniu do informacji i wiedzy, a także budowanie filtrów aksjologicznych (Serdyński, 2009, s. 139 za: Morbitzer 2003, s. 179-188).

Warto również wskazać na szczegółowe umiejętności krytykowania mediów, na które składają się cztery typy krytyki: etyczna (w nawiązaniu do odpowiedzialności społecznej), estetyczna (dotycząca jakości przekazu medialnego), analityczna (uwzględniająca wpływ mediów na procesy społeczne) oraz refleksyjna. Pozostałe osobiste kompetencje medialne nauczyciela sprowadzają się do takich umiejętności, jak: rozpoznawanie zagrożeń oraz niebezpieczeństw wynikających z użytkowania mediów, wyszukiwania i selekcji informacji za pomocą przeglądarek internetowych, prowadzenia rozmów tematycznych organizowanych przez grupy dyskusyjne w Internecie, analizowania pedagogicznych i psychologicznych uwarunkowań projektowania stron internetowych, samooceny i samokontroli działań w obszarze mediów i Internetu, korzystania z edukacji zdalnej, samodzielnego tworzenia materiałów dydaktycznych niezbędnych dla procesu kształcenia oraz umiejętności doboru oprogramowania i sprzętu komputerowego celem realizacji procesu dydaktycznego (Serdyński, 2009, s. 138, 141).

Zaprezentowany podział kompetencji medialnych nauczyciela obejmuje całokształt procesu dydaktycznego. Ponadto, przywołana w referacie typologia kompetencji medialnych nauczyciela odnosi się zarówno do umiejętności teoretycznych (np. wiedzy w zakresie wykorzystania narzędzi edukacji medialnej), jak i praktycznych. Charakterystyka poszczególnych kompetencji wskazuje również na ich wzajemne uzupełnianie się. Ważne jest jednak pytanie czy przedstawiona klasyfikacja jest wystarczająca. Biorąc pod uwagę ciągły rozwój mediów, można oczekiwać, że w przyszłości kompetencje medialne nauczyciela będą ulegać znacznym przeobrażeniom. Niemniej jednak, przedstawiony podział kompetencji stanowi podejście wieloaspektowe oraz uwzględnia całokształt oddziaływań dydaktycznych. Ważnym aspektem kompetencji medialnych nauczyciela mogłaby być również współpraca nauczycieli z rodzicami, ukierunkowana na podejmowanie wspólnych działań na rzecz prawidłowego korzystania z mediów w domu oraz szkole (szczególnie w odniesieniu do dzieci i młodzieży). Ponadto, medialne kompetencje pedagogiczne warto rozszerzyć o kompetencje psychologiczne, uwzględniające całokształt oddziaływania mediów na uczniów, co też z pewnością nawiązuje już do przywołanej wcześniej umiejętności krytycznego odbioru mediów oraz ich twórczego i efektywnego wykorzystywania. Z uwagi na duże znaczenie umiejętności praktycznych w zakresie korzystania z mediów, osobną kategorię kompetencji medialnych nauczyciela mogłyby stanowić kompetencje praktyczne. W obliczu rozwoju oraz dynamiki mediów, typologia kompetencji medialnych nauczyciela pozostaje przedmiotem dalszej dyskusji.

Wyposażenie nauczyciela w kompetencje medialne jest warunkiem koniecznym dla sprawnego przebiegu procesu kształcenia. Rangę kompetencji medialnych i informatycznych współczesnego nauczyciela podkreśla również Ministerstwo Edukacji Narodowej, które w Rozporządzeniu w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego wskazuje na konieczność posiadania umiejętności w zakresie technologii komunikacyjnej oraz informacyjnej, w przypadku ubiegania się o stopień nauczyciela mianowanego. Z kolei, w odniesieniu do ubiegania się przez nauczyciela mianowanego o uzyskanie stopnia nauczyciela dyplomowanego, jako niezbędne wskazuje się na podejmowanie przez nauczyciela działań zmierzających do doskonalenia warsztatu oraz metod pracy, ze szczególnym uwzględnieniem doskonalenia umiejętności stosowania technologii komunikacyjnej i informacyjnej (Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 marca, 2013, s. 3).

Zakończenie

Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, warto wskazać na najważniejsze kompetencje medialne nauczyciela, z punktu widzenia realizacji efektywnego procesu dydaktycznego. W zakresie teoretycznych kompetencji medialnych, za szczególnie ważną należy uznać umiejętność twórczego i krytycznego odbioru treści prezentowanych przez media, z uwagi na wiele niebezpieczeństw i zagrożeń, jakie mogą nieść ze sobą przekazy medialne, szczególnie wśród dzieci i młodzieży. W odniesieniu do pedagogicznych kompetencji medialnych na uwagę zasługuje umiejętność wykorzystania instrumentarium medialnego. Należy zauważyć, że samo wyposażenie placówki edukacyjnej w najbardziej nowoczesne narzędzia i urządzenia medialne nie wpłynie w żaden sposób na efektywność i jakość nauczania oraz uczenia się, jeśli zabraknie osób, które będą potrafiły z nich umiejętnie korzystać. Wśród dydaktycznych kompetencji medialnych, najważniejsze wydaje się być posiadanie wiedzy i doświadczenia w zakresie pedagogiki mediów, dydaktyki ogólnej i technologii informacyjnej, tylko w takich warunkach możliwe jest czerpanie pełni korzyści z wykorzystania narzędzi edukacji medialnej w procesie dydaktycznym. Biorąc pod uwagę osobiste kompetencje medialne szczególnie ważna wydaje się być umiejętność odpowiedzialnego postępowania w środowisku informatyczno-medialnym, z uwagi na konieczność przekazywania przez nauczyciela w procesie nauczania nie tylko wiedzy, ale i wartości moralnych i norm etycznych. Wyodrębniony zestaw najważniejszych medialnych kompetencji nauczyciela ma niewątpliwie w niniejszym opracowaniu charakter subiektywny, niemniej jednak, wybór danej kompetencji został uzasadniony oraz poparty ważnymi przykładami, z punktu widzenia procesu dydaktycznego.

Należy mieć również na uwadze, że powszechny dziś dostęp do ogromu informacji zawartych w Internecie oraz innych mass mediach, nie zawsze pozytywnie oddziałuje na jednostkę, co stawia nauczyciela w zupełnie nowej roli. Z jednej strony, praca nauczyciela, nie może opierać się jak do tej pory tylko na przekazywaniu wiedzy oraz egzekwowaniu stopnia jej zapamiętania. Natomiast, z drugiej strony, nauczyciel może i co do zasady ma prawo stać się przewodnikiem po wirtualnym świecie, szczególnie dla młodych ludzi. Stąd też, nauczyciel powinien posiadać umiejętność krytycznego i twórczego wybierania, gromadzenia, przetwarzania informacji oraz ich wartościowania, która w zasadzie stanowi jedną z najważniejszych umiejętności w zakresie kompetencji nauczyciela w edukacji medialnej (Lewandowska, 2007, s. 195-196). Rola nauczyciela w edukacji medialnej jest nieoceniona, to nauczyciel w dużym stopniu odpowiada za jakość nauczania i to głównie od nauczyciela i jego kompetencji zależy skuteczność działań w obszarze edukacji medialnej.

Ilustracja: E-learning Graduation. Laptop, Diploma And Mortar Board by renjith krishnan, FreeDigitalPhotos.net

Title: Competence of the teacher in the process of media education

Summary: The growing importance of media education has a significant impact on the competence of the modern teacher. The purpose of the article is to show the role of the teacher in the process of media education and identify to a set of core competencies of teachers in this field of science. Means to achieve the intended objective is to review selected works, their analysis, evaluation and justification of the adopted operating solutions. The key issues in this report are: the use of the tools of media education in the teaching process and the role and characteristics of the modern teacher in the learning proces. The analysis allowed us to show the importance held by teacher competencies the effectiveness of the teaching process. The study also proposes a set of the most important teacher competence in the process of media education.

Keywords: teacher, competence, media education.

Bibliografia

  • Center For Media Literacy, Media Literacy: A Definition and More, Pozyskano z: http://www.medialit.org/media-literacy-definition-and-more.
  • Cyboran, Beata (2008): Nauczyciele akademiccy a popularyzacja wiedzy, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  • Gajda, Janusz, Juszczyk Stanisław, Siemieniecki Bronisław i Wenta Kazimierz (2002): Edukacja medialna, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
  • Goban-Klas, Tomasz (2004): Media i komunikowanie masowe. Teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu, Warszawa-Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN-SA.
  • Kozioł, Edward, Kobyłecka, Ewa (2002): Kompetencje nauczyciela: stan, potrzeby i kierunki zmian, Zielona Góra: Wydawnictwo Oficyna Wydawnicza.
  • Kwieciński, Zbigniew, Śliwerski, Bogusław (2004): Podręcznik akademicki, Warszawa: Wydawnictwo PWN.
  • Lewandowska, Teresa (2007): Kompetencje nauczyciela szkoły współczesnej w : Nauczyciel kompetentny. Teraźniejszość i przyszłość, red. Bartkowicz, Zdzisław, Kowaluk, Marzena i Samujło Małgorzata, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Skłodowskiej-Curie, s. 184-199.
  • Lewandowski, Wojciech (2002): Wybrane problemy przekazu informacji wykorzystywane w procesie kształcenia w: Rola i miejsce technologii informacyjnej w okresie reform edukacyjnych w Polsce, red. Lewowicki, Tadeusz, Siemieniecki, Bronisław, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, s. 147-153.
  • Minkiewicz-Najtkowska, Janina (2003): Komunikowanie się nauczyciela z uczniami jako jedna z kompetencji wychowawczych w: Kompetencje wychowawcze nauczycieli. Wybrane zagadnienia Minkiewicz-Najtkowska, Janina, Poznań: Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, s. 25-38.
  • Miszczuk, Renata (2007): Zakres kompetencji współczesnego nauczyciela w kontekście reformy systemu edukacji w : Nauczyciel kompetentny. Teraźniejszość i przyszłość, red. Bartkowicz, Zdzisław, Kowaluk, Marzena i Samujło Małgorzata, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Skłodowskiej-Curie, s. 66-73.
  • PAP, Nauka w Polsce, serwis PAP poświęcony polskiej nauce (2011): O Portalu, dostępne pod adresem http://naukawpolsce.pap.pl/o-portalu/ dostępne w dniu 2015-11-16.
  • Pilch, Tadeusz (2004): Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku, Tom III, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Żak.
  • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 marca 2013 w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli, Dz. U., nr 97, poz. 393.
  • Serdyński, Andrzej (2009): Kompetencje informatyczno-medialne nauczyciela, Szczecin: Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego.
  • Siemieniecki, Bronisław (2010): Pedagogika kognitywistyczna. Studium teoretyczne, Kraków: Wydawnictwo Impuls.
  • Michałowski, Marian (2003): Kompetencje komunikacyjne a odbiór obrazów cyfrowych w: Kompetencje medialne społeczeństwa wiedzy, Strykowski, Wacław, Skrzydlewski, Wojciech, Poznań: Wydawnictwo eMPi2, s. 164-177.
  • Strykowski, Wacław, Strykowska, Justyna, Pielachowski, Józef (2003): Kompetencje nauczyciela szkoły współczesnej, Poznań: Wydawnictwo eMPi2.
  • Strykowski, Wacław, Kąkolewicz, Mariusz, Ubermanowicz, Stanisław (2008): Kompetencje nauczycieli edukacji medialnej, „Neodidagmata”, Nr 29/30, Poznań.
  • Szempruch, Jolanta (2001): Nauczyciel w zmieniającej się szkole: funkcjonowanie i rozwój zawodowy, Rzeszów: Wydawnictwo Oświatowe FOSZE.
  • Walkowiak, Ryszard (2007): Zarządzanie zasobami ludzkimi. Kompetencje, nowe trendy, efektywność, Toruń: Wydawnictwo „Dom Organizatora”.
  • Williams, Kevin (2008): Media w Europie, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie i Profesjonalne Spółka z o.o.
  • Żegnałek, Kazimierz (2008): Kompetencje nauczyciela edukacji początkowej, Warszawa: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej.
  • Żegnałek, Kazimierz (2012): Kompetencje komunikacyjne nauczyciela współczesnej szkoły, „Wychowanie na co dzień”, Nr 1-2, Toruń.

mgr Katarzyna Woźniak

Doktorantka w Katedrze Makroekonomii i Badań nad Rozwojem na Wydziale Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, Sekretarz w Studenckim Kole Naukowym Maksimus

Latest posts by mgr Katarzyna Woźniak (see all)

About mgr Katarzyna Woźniak

Doktorantka w Katedrze Makroekonomii i Badań nad Rozwojem na Wydziale Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, Sekretarz w Studenckim Kole Naukowym Maksimus

Post Navigation

Analytic Code